යාපහුව: ශ්‍රී ලංකාවේ අමතක වූ අභිමානවත් රාජධානියේ කතාව

හැඳින්වීම ශ්‍රී ලංකාව දකුණු ආසියාවේ ඉතිහාසය, සංස්කෘතිය සහ ශිෂ්ටාචාරය අතින් විශිෂ්ට උරුමයක් හිමි රටකි. අනුරාධපුරය, පොළොන්නරුව, දඹදෙණිය, යාපහුව, කුරුණෑගල, ගම්පොළ, කෝට්ටේ සහ මහනුවර වැනි රාජධානි ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය පාලනයේ විවිධ යුග නියෝජනය කරයි. එම අගනුවර අතරින් යාපහුවට හිමි වන්නේ සුවිශේෂී ස්ථානයකි. කෙටි කාලයක් පමණක් රාජධානිය ලෙස පැවතුණද, එය ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන, ආගමික, හමුදා සහ ගෘහ නිර්මාණ ඉතිහාසයේ අමතක කළ නොහැකි පරිච්ඡේදයක් සනිටුහන් කරයි. වයඹ පළාතේ කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ පිහිටි යාපහුව, විශාල ගල් පර්වතයක් වටා ඉදිකර ඇති ස්වභාවික බලකොටුවකි. ක්‍රි.ව. 13 වන සියවසේදී පළමුවන භුවනෙකබාහු රජු මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ රාජකීය අගනුවර ලෙස පත් කළේය. ආක්‍රමණවලින් රට ආරක්ෂා කිරීම, ශාසනය සුරැකීම සහ රාජ්‍ය පාලනය ශක්තිමත් කිරීම සඳහා යාපහුව ඉතා යෝග්‍ය ස්ථානයක් බව එදා රජු වටහාගෙන තිබුණි. අද වන විට යාපහුව, ශ්‍රී ලංකාවේ අඩු වශයෙන් අවධානයට ලක්වන නමුත් ඉතාමත් වටිනා පුරාවිද්‍යාත්මක සහ සංස්කෘතික උරුමයක් ලෙස සැලකේ. යාපහුව රාජධානියේ ඓතිහාසික පසුබිම පොළොන්නරු රාජධානියේ පරිහානියෙන් පසුව ශ්‍රී ලංකාව දේශපාලනික අස්ථාවරතාවකට මුහුණ දුන්නේය. විශේෂයෙන්ම දකුණු ඉන්දියාවේ පාණ්ඩ්‍ය ආක්‍රමණ නිසා රටේ ආරක්ෂාවට දැඩි තර්ජනයක් එල්ල විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස රජවරුන්ට අගනුවර නිතරම වෙනස් කිරීමට සිදු විය. මෙම පසුබිම තුළ ක්‍රි.ව. 1272 දී පළමුවන භුවනෙකබාහු රජු දඹදෙණියෙන් අගනුවර යාපහුවට ගෙන ගියේය. උස් ගල් පර්වතයක් මත පිහිටා තිබීම නිසා එය ස්වභාවික ආරක්ෂාවෙන් යුත් ස්ථානයක් වූ අතර සතුරන්ගේ ප්‍රහාරවලට එරෙහිව ශක්තිමත් බලකොටුවක් ලෙස භාවිත කළ හැකි විය. රාජ්‍ය පාලනයට අමතරව බෞද්ධ ශාසනය ආරක්ෂා කිරීමද යාපහුවේ ප්‍රධාන අරමුණක් විය. එම නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දන්ත ධාතුවද මෙහි ආරක්ෂිතව තැන්පත් කර තිබුණි. යාපහුව රාජධානියක් ලෙස තෝරාගැනීමට හේතු යාපහුව රාජධානියක් ලෙස තෝරා ගැනීම පිටුපස ප්‍රධාන හේතු කිහිපයක් තිබුණි. පළමුව, මීටර් 90කට ආසන්න උසකින් යුත් ගල් පර්වතය ස්වභාවික ආරක්ෂක පවුරක් ලෙස ක්‍රියා කළේය. සතුරු හමුදාවකට මෙම ස්ථානය ආක්‍රමණය කිරීම ඉතා අපහසු විය. දෙවනුව, යාපහුව පිහිටි භූගෝලීය ස්ථානය මගින් රටේ ප්‍රධාන මාර්ග සහ අවට ප්‍රදේශ නිරීක්ෂණය කිරීම පහසු විය. තෙවනුව, ශ්‍රී දන්ත ධාතුව වැනි වටිනා ආගමික උරුමයන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහාද මෙම ස්ථානය ඉතා සුදුසු විය. මෙම සියලු කරුණු සැලකිල්ලට ගනිමින් පළමුවන භුවනෙකබාහු රජු යාපහුව රාජධානියක් ලෙස සංවර්ධනය කළේය. පළමුවන භුවනෙකබාහු රජුගේ දායකත්වය යාපහුව රාජධානිය පිළිබඳ කතා කරන විට පළමුවන භුවනෙකබාහු රජුගේ නාමය විශේෂයෙන් සඳහන් කළ යුතුය. ඔහුගේ පාලන සමයේදී විශාල බලකොටු, මාලිගා, පූජනීය ස්ථාන, ආරක්ෂක පවුරු සහ රාජකීය ගොඩනැගිලි ඉදිකරන ලදී. එමෙන්ම බෞද්ධ ශාසනය ආරක්ෂා කිරීම සඳහාද විශාල කැපවීමක් කළ රජෙකු ලෙස ඔහු ඉතිහාසයට එක්ව ඇත. ඔහුගේ දුරදර්ශී පාලනය නිසා යාපහුව කෙටි කාලයක් තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රබලම රාජධානියක් බවට පත් විය. ශ්‍රී දන්ත ධාතුව සහ යාපහුව යාපහුවේ වැදගත්කම වැඩි කළ ප්‍රධාන සාධකය වූයේ ශ්‍රී දන්ත ධාතුව මෙහි තැන්පත් කර තිබීමයි. ශ්‍රී ලංකාවේ රජෙකුගේ නීත්‍යානුකූල පාලන බලය සංකේතවත් කළේ ශ්‍රී දන්ත ධාතුවයි. එය ආරක්ෂා කළ රජු රටේ නීත්‍යානුකූල පාලකයා ලෙස පිළිගනු ලැබීය. භුවනෙකබාහු රජු දන්ත ධාතුව සඳහා විශේෂ දළදා මන්දිරයක් ඉදිකර එය දැඩි ආරක්ෂාවක් යටතේ තබා ගත්තේය. එම නිසා යාපහුව දේශපාලන මධ්‍යස්ථානයක් පමණක් නොව බෞද්ධ බැතිමතුන්ගේ ප්‍රධාන වන්දනා ස්ථානයක් බවටද පත්විය. යාපහුවේ විශ්මිත ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය යාපහුව පුරාණ ශ්‍රී ලාංකීය ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ අද්විතීය නිර්මාණ රැසක් සඳහා ප්‍රසිද්ධය. 1. ප්‍රසිද්ධ ගල් පඩිපෙළ යාපහුවේ වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ නිර්මාණය වන්නේ අලංකාර ගල් පඩිපෙළයි. මෙම පඩිපෙළ දෙපස සිංහ රූප, මල් කැටයම්, නර්තන ශිල්පීන්ගේ රූප, වාදකයන් සහ ආරක්ෂක රූප විශිෂ්ට ලෙස කැටයම් කර ඇත. අදටත් මෙම පඩිපෙළ ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ ගල් කැටයම් කලාවේ අග්‍රගණ්‍ය නිර්මාණයක් ලෙස සැලකේ. 2. යාපහුව ගල් බලකොටුව යාපහුවේ උස් ගල් පර්වතය ස්වභාවික බලකොටුවක් ලෙස නිර්මාණය වී ඇත. ඊට අමතරව ගල් පවුරු, දොරටු සහ ආරක්ෂක පද්ධති ඉදිකර තිබූ අතර ඒවා සතුරු ආක්‍රමණ වැළැක්වීමට උපකාරී විය. පර්වත මුදුනේ සිට සැතපුම් ගණනක් දුර ප්‍රදේශ නිරීක්ෂණය කළ හැකි විය. 3. රාජමාලිගා සංකීර්ණය යාපහුවේ රාජමාලිගාවේ බොහෝ කොටස් විනාශ වී තිබුණද, පුරාවිද්‍යා කැණීම් මගින් එහි අත්තිවාරම් සහ ගොඩනැගිලි සැලසුම් හඳුනාගෙන ඇත. මෙහි රජුගේ වාසස්ථානය, රාජ සභා ශාලා, නිලධාරීන්ගේ කාර්යාල සහ විශේෂ උත්සව සඳහා භාවිත කළ ගොඩනැගිලි තිබූ බව විශ්වාස කෙරේ. 4. ආගමික ගොඩනැගිලි යාපහුවේ විහාර, ස්තූප, පිළිම ගෙවල් සහ භාවනා ස්ථාන රැසක් ඉදිකර තිබුණි. මෙය බෞද්ධ ආගම සහ රාජ්‍ය පාලනය අතර තිබූ සමීප සම්බන්ධතාවය මනාව පෙන්වයි. යාපහුවේ පරිහානිය භුවනෙකබාහු රජුගේ අභාවයෙන් පසු යාපහුවේ දේශපාලන ශක්තිය ක්‍රමයෙන් දුර්වල විය. මෙම අවස්ථාව ප්‍රයෝජනයට ගත් දකුණු ඉන්දියාවේ පාණ්ඩ්‍ය හමුදා යාපහුව ආක්‍රමණය කළහ. ඔවුන් බලකොටුව අල්ලාගෙන ශ්‍රී දන්ත ධාතුවද රැගෙන ගිය බව ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. මෙම සිදුවීමෙන් පසුව යාපහුවට තිබූ රාජකීය වැදගත්කම අහිමි වූ අතර පසුව අගනුවර වෙනත් ප්‍රදේශවලට ගෙන යන ලදී. කාලයත් සමඟ මෙම ශ්‍රේෂ්ඨ නගරය අතහැර දමනු ලැබූ අතර ස්වභාවධර්මය විසින් එහි බොහෝ කොටස් ආවරණය කරනු ලැබීය. යාපහුවේ පුරාවිද්‍යාත්මක වැදගත්කම වර්තමානයේ සිදුකර ඇති පුරාවිද්‍යා පර්යේෂණ මගින් යාපහුව පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු රැසක් අනාවරණය වී ඇත. එහිදී සොයාගෙන ඇති දෑ අතර, ශිලා ලිපි ගල් කැටයම් රාජමාලිගා අත්තිවාරම් ආරක්ෂක පවුරු විහාර නටබුන් පැරණි මැටි භාණ්ඩ කාසි ජල කළමනාකරණ පද්ධති විශේෂයෙන් සඳහන් කළ හැකිය. මෙම සොයාගැනීම් මගින් 13 වන සියවසේ ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලනය, ආර්ථිකය, ආගම සහ සමාජ ජීවිතය පිළිබඳ වැදගත් තොරතුරු හෙළි වී තිබේ. යාපහුවේ සංස්කෘතික වැදගත්කම යාපහුව ශ්‍රී ලංකාවේ සංස්කෘතික උරුමයේ අමිල කොටසකි. එය, මධ්‍යකාලීන ශ්‍රී ලංකාවේ රාජ්‍ය පාලනය, බෞද්ධ ශාසනයේ ආරක්ෂාව, ගල් කැටයම් කලාවේ දියුණුව, හමුදා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය, පුරාණ නගර සැලසුම්කරණය පිළිබඳ ජීවමාන සාක්ෂියක් ලෙස සැලකේ. සංචාරක ගමනාන්තයක් ලෙස යාපහුව අද වන විට යාපහුව දේශීය සහ විදේශීය සංචාරකයන්ගේ වැඩි අවධානයක් දිනාගනිමින් පවතී. මෙහි පැමිණෙන සංචාරකයන්ට, ප්‍රසිද්ධ ගල් පඩිපෙළ, පුරාණ බලකොටුව, රාජමාලිගා නටබුන්, විහාර සංකීර්ණ, පුරාවිද්‍යා කෞතුකාගාරය, සුන්දර ස්වභාවික දර්ශන නරඹා විඳීමට හැකියාව ඇත. යාපහුවේ නිස්කලංක පරිසරය සහ ඓතිහාසික වටිනාකම නිසා ඉතිහාසයට, ඡායාරූපකරණයට සහ පුරාවිද්‍යාවට ඇලුම් කරන සංචාරකයන්ට මෙය සුවිශේෂී අත්දැකීමක් ලබා දෙයි. යාපහුවේ උරුමය සංරක්ෂණය කිරීම යාපහුව ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික උරුමයක් වන බැවින් එය ආරක්ෂා කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ගල් කැටයම්, ගොඩනැගිලි නටබුන් සහ අනෙකුත් පුරාවස්තු සංරක්ෂණය කිරීම සඳහා අඛණ්ඩව කටයුතු කරයි. මෙම උරුමය අනාගත පරපුරට සුරැකීම සඳහා සංචාරකයන්ගේ වගකීම් සහගත හැසිරීමද ඉතා වැදගත් වේ. නිගමනය යාපහුව රාජධානිය ශ්‍රී ලංකාවේ කෙටි කාලයක් පමණක් පැවති අගනුවරක් වුවද, එහි ඓතිහාසික සහ සංස්කෘතික වටිනාකම අතිමහත්ය. ශ්‍රී දන්ත ධාතුව ආරක්ෂා කිරීම, රාජ්‍ය පාලනය ශක්තිමත් කිරීම සහ විශිෂ්ට ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය බිහි කිරීම තුළින් යාපහුව ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යකාලීන ශිෂ්ටාචාරයේ අද්විතීය සංකේතයක් බවට පත්විය. අදටත් එහි විශ්මිත ගල් පඩිපෙළ, බලකොටුව, පුරාවිද්‍යා නටබුන් සහ ස්වභාවික සුන්දරත්වය ශ්‍රී ලංකාවේ අතීත ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සිහිපත් කරයි. එබැවින්, යාපහුව යනු අමතක වූ රාජධානියක් පමණක් නොව, ශ්‍රී ලංකාවේ අභිමානවත් ඉතිහාසය, බෞද්ධ උරුමය සහ ගෘහ නිර්මාණ විශිෂ්ටත්වය සදාකාලිකව නිරූපණය කරන ජාතික සම්පතකි.