ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය: හේතු, බලපෑම් සහ අනාගත දැක්ම

1948දී නිදහස ලැබූ දා සිට ශ්‍රී ලංකාව මුහුණ දුන් දරුණුම ආර්ථික අර්බුදය 2021–2022 කාලය තුළ උච්චතම මට්ටමට ළඟා විය. වරක් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින ආර්ථිකයන් අතර ආදර්ශයක් ලෙස සැලකුණු ශ්‍රී ලංකාව, මෙම කාලය තුළ අධික උද්ධමනය, විදේශ විනිමය සංචිත විශාල ලෙස අඩුවීම සහ අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩවල බරපතළ හිඟය හේතුවෙන් දැවැන්ත සමාජ හා දේශපාලන අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. මෙම ලිපිය ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදයට හේතු වූ සංකීර්ණ සාධක විමර්ශනය කරමින්, එහි ගැඹුරු බලපෑම්, වර්තමාන තත්ත්වය සහ රට නැවත යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා ගත යුතු අභියෝගාත්මක ගමන පිළිබඳව විස්තර කරයි. ප්‍රධාන කරුණු පරිපූර්ණ කුණාටුවක් වැනි හේතු එකතුවක් මෙම අර්බුදය එක් සිදුවීමක ප්‍රතිඵලයක් නොවීය. දිගුකාලීන විදේශ ණය සමුච්චය වීම, බරපතළ ප්‍රතිපත්තිමය වැරදි සහ බාහිර ආර්ථික කම්පන එකට එක්වීමෙන් රටේ ආර්ථිකය බිඳ වැටුණි. මානුෂීය අර්බුදයක් ආර්ථික දර්ශක පමණක් නොව, මෙම අර්බුදය මිලියන ගණනක් ජනතාවට ආහාර අනාරක්ෂිතභාවය, දරිද්‍රතාවය සහ ජීවන වියදම් දැඩි ලෙස ඉහළ යාම හේතුවෙන් මානුෂීය අර්බුදයක් බවට පත් විය. දේශපාලන පරිවර්තනය ආර්ථික දුෂ්කරතා හේතුවෙන් ජනතාව විශාල වශයෙන් විරෝධතා පැවැත්වූ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 2022දී රටේ ජනාධිපතිවරයා ඉල්ලා අස්වීමට සිදු විය. ප්‍රකෘතිමත් වීමේ මාර්ගය ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) සහාය යටතේ ශ්‍රී ලංකාව ආර්ථිකය ස්ථාවර කිරීමේ සහ ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාත්මක කිරීමේ දුෂ්කර ගමනක් ආරම්භ කළද, තිරසාර ප්‍රකෘතිමත් වීම සඳහා තවමත් විශාල අභියෝග පවතී. ලෝකයට අනතුරු ඇඟවීමක් ශ්‍රී ලංකාවේ අත්දැකීම අනෙකුත් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලට අධික විදේශ ණය, ජනප්‍රියවාදී ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සහ දුර්වල පාලනයේ අවදානම් පිළිබඳ වැදගත් පාඩමක් සපයයි. ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදයේ මූලික හේතු ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය බොහෝ හේතු එකට එකතු වීමෙන් ඇති වූ සංකීර්ණ අර්බුදයකි. වසර ගණනාවක් පුරා ගොඩනැගුණු ණය බර, වැරදි ප්‍රතිපත්තිමය තීරණ සහ අනපේක්ෂිත බාහිර සිදුවීම් එකට එක්වී රටේ ආර්ථිකය බිඳ වැටීමට හේතු විය. දිගුකාලීන විදේශ ණය සමුච්චය වීම වසර ගණනාවක් තිස්සේ ශ්‍රී ලංකාව සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සඳහා විශාල වශයෙන් විදේශ ණය ලබාගත්තේය. මෙම ව්‍යාපෘතිවලින් සමහරක් ආර්ථික වශයෙන් ප්‍රමාණවත් ප්‍රතිලාභ ලබා නොදුන් බව විවේචකයන් පෙන්වා දෙයි. ආරම්භයේදී ශ්‍රී ලංකාව සහනදායී ණය ලබාගත්තද, පසුව ඉහළ පොලී සහිත ජාත්‍යන්තර වාණිජ ණය වෙත යොමු විය. මෙම තත්ත්වය හේතුවෙන් රජයේ ආදායමෙන් විශාල කොටසක් ණය පොලී සහ වාරික ගෙවීම සඳහා වැය වූ අතර, විදේශ විනිමය සංචිත අඩුවීමත් සමඟ එය පවත්වාගෙන යා නොහැකි තත්ත්වයකට පත් විය. වැරදි ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති 2019 බදු කප්පාදුව 2019දී රජය එකතු කළ අගය මත බද්ද (VAT) අඩු කිරීම සහ තවත් බදු කිහිපයක් ඉවත් කිරීම ඇතුළු විශාල බදු සහන ක්‍රියාත්මක කළේය. මෙම තීරණය හේතුවෙන්, රජයේ බදු ආදායම විශාල ලෙස පහත වැටුණි. අයවැය හිඟය ඉහළ ගියේය. ජාත්‍යන්තර ණය ශ්‍රේණිගත කිරීම් පහත වැටුණි. විදේශීය ණය ලබා ගැනීම වඩාත් අපහසු සහ මිල අධික විය. රසායනික පොහොර සහ කෘෂි රසායන තහනම 2021 අප්‍රේල් මාසයේදී රජය රසායනික පොහොර සහ කෘෂි රසායන හදිසියේම රට පුරා තහනම් කළේ ශ්‍රී ලංකාව සම්පූර්ණයෙන්ම කාබනික ගොවිතැනට මාරු කිරීමේ අරමුණිනි. නමුත් මෙම තීරණය ප්‍රමාණවත් සැලසුමකින් හෝ ගොවීන්ගේ සූදානමකින් තොරව ක්‍රියාත්මක කළ බැවින්, වී අස්වැන්න දැඩි ලෙස පහත වැටුණි. තේ වැනි ප්‍රධාන අපනයන භෝගවල නිෂ්පාදනය අඩු විය. ගොවීන්ට විශාල ආදායම් අහිමි විය. රටට ආහාර ආනයනය කිරීමට සිදු වූ අතර, එමඟින් විදේශ විනිමය සංචිත තවත් වේගයෙන් අඩු විය. බාහිර ආර්ථික කම්පන ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකය බාහිර සිදුවීම් කිහිපයකින්ද දැඩි ලෙස පීඩාවට පත් විය. 2019 පාස්කු ඉරිදා ප්‍රහාර 2019 පාස්කු ඉරිදා ත්‍රස්ත ප්‍රහාර හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ සංචාරක කර්මාන්තය දැඩි ලෙස බිඳ වැටුණි. සංචාරක කර්මාන්තය රටට විදේශ විනිමය ලබාදෙන ප්‍රධාන ආදායම් මාර්ගයකි. COVID-19 වසංගතය පාස්කු ප්‍රහාරයෙන් පසු සංචාරක කර්මාන්තය යථා තත්ත්වයට පත්වීමට පෙර COVID-19 වසංගතය ලොව පුරා සංචාර සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ නතර කළේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, සංචාරක ආදායම විශාල ලෙස පහත වැටුණි. විදේශ විනිමය ආදායම අහිමි විය. රටේ ආර්ථිකයට තවත් දැඩි පීඩනයක් එල්ල විය. ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම ජාත්‍යන්තර වෙළඳපොළේ ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම නිසා ශ්‍රී ලංකාවේ ආනයන වියදම් වැඩි වූ අතර, දැනටමත් අඩුවී තිබූ විදේශ විනිමය සංචිත තවත් පීඩනයට ලක් විය. පාලන දුර්වලතා සහ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය ආර්ථික ගැටලු පමණක් නොව, පාලන දුර්වලතාද මෙම අර්බුදයට වැදගත් හේතුවක් විය. දූෂණය, වැරදි ආර්ථික කළමනාකරණය සහ ප්‍රමාද වූ තීරණ හේතුවෙන් ජනතාවගේ සහ ආයෝජකයන්ගේ විශ්වාසය අඩුවිය. අර්බුදය උග්‍ර වීමට පෙර IMF සහාය ලබා ගැනීම වෙනුවට රජය මුදල් මුද්‍රණය කිරීම වැනි විකල්ප ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කළ අතර, එමඟින් උද්ධමනය තවත් ඉහළ ගොස් ආර්ථික අර්බුදය වඩාත් බරපතළ විය. ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදයේ ගැඹුරු බලපෑම් 2022 වසරේ ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය රටටත් ජනතාවටත් ඉතා බරපතළ හා දුරදිග යන බලපෑම් ඇති කළේය. එය දෛනික ජීවිතය අඩාල කරමින් මානුෂීය අර්බුදයක් දක්වා වර්ධනය විය. පවුල්වලට ආහාර මිලදී ගැනීමට පවා නොහැකි වීමේ සිට රටේ ඉහළම දේශපාලන නායකත්වය වෙනස් වීම දක්වා මෙම අර්බුදයේ බලපෑම් සෑම ක්ෂේත්‍රයකටම පැතිර ගියේය. දැඩි උද්ධමනය සහ ජීවන වියදම් ඉහළ යාම 2022 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ශ්‍රී ලංකාවේ උද්ධමනය ඉතිහාසයේ ඉහළම මට්ටම වන සියයට 70කට ආසන්න අගයක් දක්වා ඉහළ ගියේය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සාමාන්‍ය ජනතාවගේ මිලදී ගැනීමේ හැකියාව සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටුණි. ආහාර, ඉන්ධන, ඖෂධ සහ අනෙකුත් අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩවල මිල අධික ලෙස ඉහළ යාම නිසා බොහෝ පවුල්වලට දෛනික අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීම පවා අපහසු විය. විශේෂයෙන් ආහාර උද්ධමනය සියයට 95ක් දක්වා ඉහළ ගිය අතර, බොහෝ පවුල්වලට දිනකට ආහාර වේල් අඩු කිරීමට සිදු විය. එමඟින් මිලියන ගණනක් ජනතාව ආහාර අනාරක්ෂිතභාවයට සහ දරිද්‍රතාවයට පත් වූහ. අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩවල බරපතළ හිඟය විදේශ විනිමය සංචිත සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ අවසන් වූ නිසා ශ්‍රී ලංකාවට අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩ ආනයනය කිරීම දුෂ්කර විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, ඉන්ධන හිඟයක් ඇති විය. ගෘහස්ථ ගෑස් හිඟයක් ඇති විය. ඖෂධ හිඟයක් රෝහල්වලට බලපෑවේය. ආහාර හිඟයක් රට පුරා පැතිර ගියේය. ජනතාවට තම වාහන සඳහා ඉන්ධන ලබා ගැනීමට පැය ගණනක් නොව, ඇතැම් විට දින ගණනක් පෝලිම්වල රැඳී සිටීමට සිදු විය. විදුලි බලාගාර සඳහා අවශ්‍ය ඉන්ධන ආනයනය කිරීමට නොහැකි වූ නිසා දිගු පැය ගණනාවක් පුරා විදුලි කප්පාදු සිදු විය. රෝහල්වල අත්‍යවශ්‍ය ඖෂධ හිඟවීම හේතුවෙන් සැලසුම් කළ ශල්‍යකර්ම කල් දැමීමට සිදු වූ අතර, මුද්‍රණ කඩදාසි හිඟය නිසා පාසල් විභාග පවා අවලංගු කිරීමට සිදු වූ අවස්ථා ද තිබුණි. සමාජ නොසන්සුන්තාව සහ දේශපාලන පෙරළිය ආර්ථික දුෂ්කරතා හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකා ඉතිහාසයේ පෙර නොවූ විරූ ජනතා විරෝධතා රැල්ලක් ආරම්භ විය. 2022 මාර්තු මාසයේ සිට සියලුම සමාජ ස්ථරවල ජනතාව රට පුරා විරෝධතා පැවැත්වූ අතර, ආර්ථික අර්බුදයට වගකිව යුතු බව පවසමින් රජය ඉල්ලා අස්වන ලෙස ඉල්ලා සිටියහ. මෙම විරෝධතා 2022 ජූලි මාසයේදී උච්චතම අවස්ථාවට පත්විය. එහිදී විරෝධතාකරුවන් ජනාධිපති නිල නිවස සහ අගමැති නිල නිවසට ඇතුළු වූ අතර, එම පීඩනය හේතුවෙන් ජනාධිපති ගෝඨාභය රාජපක්ෂ මහතා රටින් පිටව ගොස් සිය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්විය. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත්ම සිදුවීම්වලින් එකක් ලෙස සැලකේ. ප්‍රධාන ආර්ථික අංශවලට ඇති වූ බලපෑම ආර්ථික අර්බුදය රටේ ප්‍රධාන ආර්ථික අංශවලටද බරපතළ ලෙස බලපෑවේය. කෘෂිකර්මාන්තය රසායනික පොහොර තහනම හේතුවෙන්, වී නිෂ්පාදනය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු විය. තේ වැනි අපනයන භෝගවල අස්වැන්න පහත වැටුණි. ආහාර සුරක්ෂිතතාවට දැඩි තර්ජනයක් එල්ල විය. අපනයන ආදායම අඩු විය. කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ව්‍යාපාර (SMEs) රටේ ආර්ථිකයේ කොඳු නාරටිය ලෙස සැලකෙන කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ ව්‍යාපාර බොහොමයක්, දිගු විදුලි කප්පාදු, ඉන්ධන හිඟය, අමුද්‍රව්‍ය නොමැති වීම, ප්‍රවාහන ගැටලු හේතුවෙන් තම ව්‍යාපාර පවත්වාගෙන යාමට නොහැකි විය. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ව්‍යාපාර විශාල සංඛ්‍යාවක් වසා දැමුණු අතර, රැකියා අහිමි වූ පුද්ගලයින්ගේ සංඛ්‍යාවද සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගියේය. මෙය දරිද්‍රතාවය සහ ආර්ථික දුෂ්කරතා තවත් වැඩි කළේය. ශ්‍රී ලංකාවේ වර්තමාන ආර්ථික තත්ත්වය සහ ප්‍රකෘතිමත් වීමේ මාර්ගය 2022 වසරේ ආර්ථික අර්බුදය උච්චතම අවස්ථාවට පත්වීමෙන් පසුව, ශ්‍රී ලංකාව ක්‍රමයෙන් ආර්ථික ස්ථාවරත්වය නැවත ගොඩනැගීමේ දුෂ්කර ගමනක් ආරම්භ කළේය. ඉන්ධන, ආහාර සහ අනෙකුත් අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩවල බරපතළ හිඟය සහ අධික උද්ධමනය බොහෝ දුරට පාලනය කර තිබුණද, රටේ ආර්ථිකය තවමත් සම්පූර්ණයෙන් යථා තත්ත්වයට පත්වී නොමැත. මෙම ප්‍රකෘතිමත් වීම දිගුකාලීන ප්‍රතිසංස්කරණ, මූල්‍ය විනය සහ ජාත්‍යන්තර සහයෝගීතාව මත රඳා පවතී. ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලේ (IMF) සහාය 2023 මාර්තු මාසයේදී ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල (IMF) ශ්‍රී ලංකාව සඳහා මාස 48ක Extended Fund Facility (EFF) වැඩසටහනක් යටතේ ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 3ක පමණ මූල්‍ය සහායක් අනුමත කළේය. මෙම වැඩසටහනේ ප්‍රධාන අරමුණු වූයේ, ආර්ථික ස්ථාවරත්වය නැවත ඇති කිරීම, රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණය ශක්තිමත් කිරීම, විදේශ ණය තිරසාර මට්ටමකට ගෙන ඒම, දිගුකාලීන ආර්ථික වර්ධනය සඳහා අවශ්‍ය පදනම සකස් කිරීමයි. IMF වැඩසටහනේ ප්‍රධාන කොන්දේසියක් වූයේ ශ්‍රී ලංකාවේ විදේශ ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමයි. ඒ අනුව ශ්‍රී ලංකාව චීනය, ඉන්දියාව සහ අනෙකුත් ද්විපාර්ශ්වික ණය දායකයන් සමඟ මෙන්ම ජාත්‍යන්තර බැඳුම්කර හිමියන් සමඟද ණය ගෙවීමේ කාලසටහන් නැවත සකස් කිරීම සඳහා එකඟතාවන්ට පැමිණියේය. රජයේ ප්‍රතිසංස්කරණ සහ මූල්‍ය දැඩි කිරීමේ (Austerity) ක්‍රියාමාර්ග IMF වැඩසටහනේ කොන්දේසි ඉටු කිරීම සහ රාජ්‍ය මූල්‍යය ස්ථාවර කිරීම සඳහා රජය ජනප්‍රිය නොවූ නමුත් අත්‍යවශ්‍ය ප්‍රතිසංස්කරණ රැසක් ක්‍රියාත්මක කළේය. එම ප්‍රධාන පියවර අතර, එකතු කළ අගය මත බද්ද (VAT) ඉහළ දැමීම, බදු ආදායම් වැඩි කිරීම, විදුලි ගාස්තු සහ ඉන්ධන මිල වෙළඳපොළ වියදම් අනුව සංශෝධනය කිරීම, රාජ්‍ය ව්‍යවසාය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම, රාජ්‍ය වියදම් පාලනය කිරීම ඇතුළත් විය. මෙම පියවර දිගුකාලීන ආර්ථික ස්ථාවරත්වයට උපකාරී වුවද, කෙටි කාලීනව ජනතාවගේ ජීවන වියදම තවත් ඉහළ ගිය අතර, ආර්ථික පීඩනය වැඩි විය. ආර්ථික ස්ථාවරත්වයේ ධනාත්මක ලකුණු මෙම දුෂ්කර ප්‍රතිසංස්කරණවල ප්‍රතිඵල ක්‍රමයෙන් දක්නට ලැබෙමින් පවතී. උද්ධමනය පහත වැටීම 2022දී වාර්තාගත මට්ටමට ඉහළ ගිය උද්ධමනය සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටී ඇති අතර, භාණ්ඩ හා සේවා මිල ඉහළ යාමේ වේගය පාලනය වී ඇත. විදේශ විනිමය සංචිත වැඩිවීම විදේශ විනිමය සංචිත ක්‍රමයෙන් යථා තත්ත්වයට පත්වෙමින් පවතින අතර, රටට අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩ ආනයනය කිරීමේ හැකියාව වැඩි වී ඇත. ආර්ථික වර්ධනය නැවත ආරම්භ වීම ආර්ථිකය නැවත සුළු වර්ධනයක් වාර්තා කිරීමට පටන්ගෙන ඇති අතර, සංචාරක කර්මාන්තය සහ අපනයන ක්ෂේත්‍රය ද ක්‍රමයෙන් යථා තත්ත්වයට පත්වෙමින් පවතී. තවමත් පවතින අභියෝග මෙම ධනාත්මක ප්‍රගතිය තිබුණද, ශ්‍රී ලංකාව තවමත් සම්පූර්ණයෙන්ම ආර්ථික අර්බුදයෙන් මිදී නොමැත. තවමත් පවතින ප්‍රධාන අභියෝග අතර, ඉහළ විදේශ ණය බර, රාජ්‍ය මූල්‍ය පීඩනය, දරිද්‍රතාවය ඉහළ මට්ටමක පැවතීම, විරැකියාව, දූෂණය, රාජ්‍ය ආයතනවල කාර්යක්ෂමතාව වැඩිදියුණු කිරීම, ව්‍යුහාත්මක ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ සම්පූර්ණ කිරීම ඇතුළත් වේ. ආර්ථිකය නැවත බිඳවැටීම වළක්වා ගැනීම සඳහා මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. ආර්ථික අර්බුදය අවසන් වී තිබේද? මෙම ප්‍රශ්නයට සරල "ඔව්" හෝ "නැහැ" යන පිළිතුරක් ලබා දිය නොහැක. 2022දී රට පුරා දක්නට ලැබුණු, දිගු ඉන්ධන පෝලිම්, ගෑස් හිඟය, පැය ගණනාවක විදුලි කප්පාදු, ඖෂධ හිඟය, අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩ නොමැති වීම වැනි බරපතළ ගැටලු අද වන විට බොහෝ දුරට අවසන් වී ඇත. එහෙත් එයින් අදහස් වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය සම්පූර්ණයෙන්ම අවසන් වී ඇති බව නොවේ. සැබෑ ප්‍රකෘතිමත් වීම සඳහා, මූල්‍ය විනය දිගටම පවත්වාගෙන යා යුතුය. ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක කළ යුතුය. ආයෝජකයන්ගේ විශ්වාසය නැවත ගොඩනැගිය යුතුය. දූෂණය අවම කළ යුතුය. දේශපාලන ස්ථාවරත්වය පවත්වාගෙන යා යුතුය. ආර්ථිකය තවමත් දේශීය හා ජාත්‍යන්තර කම්පනවලට සංවේදී බැවින්, රජය, පෞද්ගලික අංශය සහ මහජනතාව එක්ව වගකීමෙන් කටයුතු කිරීම ඉතා වැදගත් වේ. දිගුකාලීන වශයෙන් තිරසාර හා ශක්තිමත් ආර්ථිකයක් ගොඩනැගීමට නම්, වගකීම් සහගත රාජ්‍ය මූල්‍ය කළමනාකරණය, ප්‍රතිපත්තිවල ස්ථාවරභාවය සහ ආර්ථික විවිධාංගීකරණය අත්‍යවශ්‍ය වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදයෙන් ඉගෙන ගත යුතු පාඩම් සහ අනාගතයට ශක්තිමත් ආර්ථිකයක් ගොඩනැගීම ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය රටට පමණක් නොව, අනෙකුත් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් සඳහාද ඉතා වැදගත් පාඩම් රැසක් ලබා දී ඇත. කෙටි කාලීන ආර්ථික ස්ථාවරත්වය ලබා ගැනීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවන අතර, දිගුකාලීන, තිරසාර සහ සියලු ජනතාවට ප්‍රතිලාභ ලැබෙන ආර්ථිකයක් ගොඩනැගීම අනාගතයේ ප්‍රමුඛ අරමුණ විය යුතුය. ශ්‍රී ලංකාව සඳහා ප්‍රධාන පාඩම් මූල්‍ය විනයේ වැදගත්කම මෙම අර්බුදයෙන් ලැබෙන ප්‍රධානතම පාඩම වන්නේ මූල්‍ය විනය (Fiscal Discipline) අත්‍යවශ්‍ය බවයි. වසර ගණනාවක් පුරා විදේශ ණය මත අධික ලෙස රඳා සිටීම සහ රජයේ ආදායමට වඩා වියදම් වැඩි වීම නිසා රට දැඩි ආර්ථික අර්බුදයකට ඇද වැටුණි. ඉදිරියේදී, රාජ්‍ය වියදම් කාර්යක්ෂම ලෙස කළමනාකරණය කළ යුතුය. බදු ආදායම් ශක්තිමත් කළ යුතුය. අධික විදේශ ණය ලබා ගැනීම සීමා කළ යුතුය. ණය ලබා ගැනීමේදී එහි ආර්ථික ප්‍රතිලාභ හොඳින් ඇගයිය යුතුය. ආර්ථිකය විවිධාංගීකරණය කිරීම ශ්‍රී ලංකාව දිගු කාලයක් සංචාරක කර්මාන්තය, විදේශ රැකියා ප්‍රේෂණ සහ තේ අපනයනය වැනි ආදායම් මාර්ග කිහිපයක් මත පමණක් විශාල ලෙස රඳා සිටියේය. COVID-19 වසංගතය මගින් පෙන්වා දුන්නේ එක් ක්ෂේත්‍රයක් බිඳ වැටුණු විට මුළු ආර්ථිකයම අවදානමට ලක් වන බවයි. එබැවින්, තොරතුරු තාක්ෂණය, නිෂ්පාදන කර්මාන්ත, කෘෂිකාර්මික අගය එකතු කරන කර්මාන්ත, සේවා අපනයනය, නවෝත්පාදන කර්මාන්ත වැනි නව ආර්ථික අංශ සංවර්ධනය කිරීම ඉතා වැදගත් වේ. යහපාලනය සහ විනිවිදභාවය ආර්ථික අර්බුදය පෙන්වා දුන්නේ දූෂණය සහ දුර්වල පාලනය ආර්ථික වර්ධනයට විශාල බාධාවක් බවයි. ඉදිරියේදී, රාජ්‍ය ආයතනවල වගවීම වැඩි කළ යුතුය. දූෂණය අවම කළ යුතුය. රාජ්‍ය මුදල් භාවිතය විනිවිදභාවයෙන් සිදු කළ යුතුය. නීතියේ ආධිපත්‍යය ශක්තිමත් කළ යුතුය. මෙම පියවර මගින් ජනතාවගේ සහ ආයෝජකයන්ගේ විශ්වාසය නැවත ගොඩනැගිය හැකිය. සමාජ ආරක්ෂණ වැඩසටහන් ශක්තිමත් කිරීම ආර්ථික අර්බුදය තුළ දුප්පත් සහ අඩු ආදායම්ලාභී පවුල් වඩාත්ම පීඩාවට පත්විය. එබැවින්, ආහාර ආධාර, මුදල් සහනාධාර, සෞඛ්‍ය සේවා, අධ්‍යාපන සහනාධාර වැනි සමාජ ආරක්ෂණ වැඩසටහන් තවදුරටත් ශක්තිමත් කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. අනෙකුත් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් සඳහා පාඩම් ශ්‍රී ලංකාවේ අත්දැකීම අනෙකුත් රටවලටද වැදගත් අනතුරු ඇඟවීමකි. මෙම අර්බුදය පෙන්වා දෙන්නේ, අධික විදේශ ණය, විශාල අයවැය හිඟ, විදේශ විනිමය ආදායම් මාර්ග කිහිපයක් මත පමණක් රඳා සිටීම, හදිසි හා සැලසුම් රහිත ප්‍රතිපත්ති යන කරුණු එකට එක්වූ විට ආර්ථිකයක් ඉතා ඉක්මනින් බිඳ වැටිය හැකි බවයි. 2019 බදු කප්පාදුව සහ 2021 හදිසි කාබනික ගොවිතැන ප්‍රතිපත්තිය පෙන්වා දෙන්නේ විශාල ප්‍රතිපත්තිමය වෙනස්කම් ක්‍රියාත්මක කිරීමට පෙර නිසි සැලසුම්, විශේෂඥ උපදෙස් සහ පාර්ශවකරුවන්ගේ අදහස් ලබා ගැනීම අත්‍යවශ්‍ය බවයි. දිගුකාලීන ආර්ථික ස්ථාවරත්වය සඳහා දැක්ම අනාගතයේ මෙවැනි අර්බුද නැවත ඇති නොවීම සඳහා ශ්‍රී ලංකාව පහත අංශවලට වැඩි අවධානය යොමු කළ යුතුය. අපනයන වැඩි කිරීම. විදේශීය සෘජු ආයෝජන (FDI) ආකර්ෂණය කිරීම. ව්‍යාපාරික පරිසරය වැඩිදියුණු කිරීම. මානව සම්පත් සංවර්ධනය. නව තාක්ෂණික කර්මාන්ත ප්‍රවර්ධනය. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආයතන ශක්තිමත් කිරීම. දේශපාලන ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම. නීතිමය සහ නියාමන පද්ධතිය විනිවිදභාවයෙන් පවත්වා ගැනීම. සැබෑ ආර්ථික ප්‍රකෘතිමත් වීම සිදුවන්නේ රජය, පෞද්ගලික අංශය සහ මහජනතාව එක්ව වගකීමෙන් කටයුතු කරන විට පමණි. නිගමනය 2021–2022 ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය දිගුකාලීන මූල්‍ය අකාර්යක්ෂමතාව, වැරදි ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සහ බාහිර ආර්ථික කම්පන එකට එක්වීමෙන් ඇති වූ ජාතික ව්‍යසනයකි. මෙම අර්බුදය හේතුවෙන්, අධික උද්ධමනය, ඉන්ධන හා ආහාර හිඟය, ඖෂධ හිඟය, විදුලි කප්පාදුව, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය ඇතුළු බරපතළ ගැටලු රැසක් ඇති විය. 2022 අප්‍රේල් මාසයේ ශ්‍රී ලංකාව ඉතිහාසයේ පළමු වරට සිය විදේශ ණය ගෙවීම අත්හිටුවීමෙන් පසු, IMF සහාය යටතේ ආර්ථිකය ස්ථාවර කිරීම, ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම සහ මූල්‍ය ප්‍රතිසංස්කරණ ආරම්භ කරන ලදී. අද වන විට ඉන්ධන පෝලිම් සහ භාණ්ඩ හිඟය බොහෝ දුරට අවසන් වී ඇති අතර, උද්ධමනයද සැලකිය යුතු ලෙස පාලනය වී ඇත. කෙසේ වෙතත්, ආර්ථික ස්ථාවරත්වය සහ සම්පූර්ණ ආර්ථික ප්‍රකෘතිමත් වීම යනු එකම දෙයක් නොවේ. ඉදිරි වසරවලදී ශ්‍රී ලංකාව, මූල්‍ය විනය පවත්වාගෙන යාම, ආර්ථිකය විවිධාංගීකරණය කිරීම, දූෂණය අවම කිරීම, යහපාලනය ශක්තිමත් කිරීම, තිරසාර සංවර්ධනය ප්‍රවර්ධනය කිරීම මගින් පමණක් මෙවැනි අර්බුද නැවත ඇති වීම වළක්වා ගත හැකිය. මෙම අර්බුදය අතීතයේ වේදනාකාරී මතකයක් පමණක් නොව, අනාගතය සඳහා වඩාත් ශක්තිමත්, වගකීම් සහිත සහ තිරසාර ආර්ථිකයක් ගොඩනැගීමට මාර්ගෝපදේශයක් විය යුතුය. නිතර අසන ප්‍රශ්න (FAQ) ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදයට ප්‍රධාන හේතුව කුමක්ද? මෙම අර්බුදයට ප්‍රධාන හේතු වූයේ දශක ගණනාවක් පුරා විදේශ ණය සමුච්චය වීම, 2019 බදු කප්පාදුවෙන් රාජ්‍ය ආදායම අඩුවීම, 2021 රසායනික පොහොර තහනම, 2019 පාස්කු ප්‍රහාර සහ COVID-19 වසංගතය හේතුවෙන් සංචාරක කර්මාන්තය බිඳ වැටීමයි. ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය ආරම්භ වූයේ කවදාද? මූලික ආර්ථික දුර්වලතා වසර ගණනාවක් තිස්සේ පැවතුණද, 2021දී අර්බුදය වේගයෙන් උග්‍ර වූ අතර 2022දී එය උච්චතම අවස්ථාවට පත්විය. 2022 අප්‍රේල් මාසයේදී ශ්‍රී ලංකාව ඉතිහාසයේ පළමු වරට සිය විදේශ ණය ගෙවීම අත්හිටුවීය. ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය අවසන් වී තිබේද? 2022දී පැවති උග්‍ර භාණ්ඩ හිඟය, ඉන්ධන පෝලිම් සහ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය බොහෝ දුරට අවසන් වී ඇත. නමුත් රට තවමත් දිගුකාලීන ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාවලියක පවතින බැවින් සම්පූර්ණයෙන්ම අර්බුදයෙන් මිදී ඇතැයි පැවසිය නොහැක. ආර්ථික අර්බුදය ශ්‍රී ලංකාවේ ජනතාවට බලපෑවේ කෙසේද? ජනතාව අධික උද්ධමනය, ආහාර සහ ඉන්ධන හිඟය, ඖෂධ හිඟය, විදුලි කප්පාදු, දරිද්‍රතාවය සහ විරැකියාව වැනි බරපතළ ගැටලුවලට මුහුණ දුන්හ. මෙම තත්ත්වය රට පුරා විශාල ජනතා විරෝධතා ඇතිවීමටද හේතු විය. ශ්‍රී ලංකාව ආර්ථික අර්බුදයෙන් යථා තත්ත්වයට පත්වන්නේ කෙසේද? IMF සහාය, විදේශ ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම, බදු ප්‍රතිසංස්කරණ, රාජ්‍ය වියදම් පාලනය, රාජ්‍ය ව්‍යවසාය ප්‍රතිසංස්කරණ සහ මූල්‍ය විනය ශක්තිමත් කිරීම මගින් ආර්ථිකය ක්‍රමයෙන් ස්ථාවර කරමින් පවතී. රසායනික පොහොර තහනම ආර්ථික අර්බුදයට හේතු වූවාද? ඔව්. 2021දී හදිසියේ ක්‍රියාත්මක කළ රසායනික පොහොර තහනම කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය සැලකිය යුතු ලෙස අඩු කළ අතර ආහාර හිඟය සහ විදේශ විනිමය අර්බුදය තවත් උග්‍ර කළේය. කෙසේ වෙතත් එය අර්බුදයට හේතු වූ එකම සාධකය නොවේ. දැන් ශ්‍රී ලංකාවට සංචාරය කිරීම ආරක්ෂිතද? ඔව්. 2022දී පැවති ඉන්ධන හිඟය, අත්‍යවශ්‍ය භාණ්ඩ හිඟය සහ දිගු විදුලි කප්පාදු බොහෝ දුරට අවසන් වී ඇති අතර, සංචාරක කර්මාන්තය නැවත සාමාන්‍ය තත්ත්වයට පත්ව ඇත. එබැවින් ශ්‍රී ලංකාව නැවතත් සංචාරකයන් සාදරයෙන් පිළිගන්නා ගමනාන්තයක් බවට පත්වී තිබේ.