කුඩා දිවයිනක දැවැන්ත ස්වභාවික උරුමය: ශ්‍රී ලංකාව ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත් ඇයි?

ශ්‍රී ලංකාව ලෝක සිතියමේ බලන විට කුඩා දූපත් රාජ්‍යයක් වුවත්, ස්වභාවික සම්පත්වලින් සහ ජෛව විවිධත්වයෙන් එය ඉතා පොහොසත් රටකි. කඳුකර වනාන්තර, තෙත් කලාපීය වැසි වනාන්තර, වියළි කලාපීය වනාන්තර, තෘණ භූමි, ගංගා, ඇළ දොළ, තෙත්බිම්, කලපු, කඩොලාන පරිසර සහ කොරල් පරවලින් සමන්විත විවිධ පරිසර පද්ධති ශ්‍රී ලංකාව තුළ දැකිය හැකිය. මෙවැනි විවිධ පරිසර පද්ධති නිසා ශාක, සතුන්, පක්ෂීන්, උභයජීවීන්, උරගයන්, මත්ස්‍යයන්, කෘමීන් සහ අනෙකුත් ජීවීන් විශාල සංඛ්‍යාවකට මෙරට සුදුසු වාසස්ථාන ලැබී තිබේ. ඒ අතරින් ලෝකයේ වෙනත් කිසිදු රටක ස්වභාවිකව දක්නට නොලැබෙන, ශ්‍රී ලංකාවටම ආවේණික ජීවී විශේෂද සැලකිය යුතු ප්‍රමාණයක් තිබේ. ඒ නිසා ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය ගැන කතා කිරීම යනු අලි, දිවියන් හෝ පක්ෂීන් ගැන පමණක් කතා කිරීමක් නොවේ. එය වනාන්තරයක සිට මුහුද දක්වා එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ විශාල ජීව පද්ධතියක් ගැන කතා කිරීමකි. ජෛව විවිධත්වය කියන්නේ කුමක්ද? සරලව කිවහොත්, ජෛව විවිධත්වය යනු කිසියම් ප්‍රදේශයක ජීවීන්ගේ විවිධත්වයයි. එයට ශාක හා සතුන්ගේ විවිධත්වය පමණක් නොව, විවිධ පරිසර පද්ධති සහ ඒවා තුළ ඇති ජානමය විවිධත්වයද ඇතුළත් වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ එක් ප්‍රදේශයක දැකිය හැකි ජීවීන් තවත් ප්‍රදේශයකදී වෙනස් විය හැකිය. උදාහරණයක් ලෙස, සිංහරාජ වනාන්තරයේ තෙත් පරිසරයට ගැළපෙන ජීවීන් සහ යාල වැනි වියළි කලාපීය ප්‍රදේශයක ජීවත් වන ජීවීන් අතර විශාල වෙනසක් තිබේ. මෙවැනි පරිසර විවිධත්වය ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වයට ප්‍රධාන හේතුවකි. කුඩා රටක් වුවත් විවිධ භූගෝලීය පරිසර තිබීම ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වයට බලපාන ප්‍රධාන කරුණක් වන්නේ රටේ භූගෝලීය විවිධත්වයයි. මධ්‍යම කඳුකරය, පහතරට තැනිතලා, කඳු බෑවුම්, ගංගා නිම්න, වනාන්තර, වගාබිම්, තෙත්බිම් සහ දිගු වෙරළ තීරයක් ශ්‍රී ලංකාව සතුව ඇත. මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් දෙදහසකට වැඩි උසකින් යුත් කඳුකර ප්‍රදේශ දක්වා විවිධ උස මට්ටම් රට තුළ දැකිය හැකිය. උස වෙනස් වීමත් සමඟ උෂ්ණත්වය, වර්ෂාපතනය සහ වෘක්ෂලතාද වෙනස් වේ. එම නිසා එකම රටක් තුළ විවිධ ජීවීන්ට ගැළපෙන වෙනස් වාසස්ථාන බිහි වී තිබේ. උදාහරණයක් ලෙස, හෝර්ටන් තැන්න වැනි උස්බිම් පරිසරයක ඇති ශාක හා සතුන්, පහතරට උණුසුම් සහ තෙත් පරිසරයක ඇති ජීවීන්ගෙන් වෙනස් වේ. විවිධ දේශගුණික කලාප ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වයට රටේ දේශගුණික විවිධත්වයද විශාල බලපෑමක් කරයි. ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපය, වියළි කලාපය සහ අතරමැදි කලාපය ලෙස ප්‍රධාන දේශගුණික වෙනස්කම් හඳුනාගත හැකිය. නිරිතදිග ප්‍රදේශවලට සාපේක්ෂව උතුරු හා ගිනිකොනදිග ප්‍රදේශවල වර්ෂාපතන රටාව වෙනස්ය. මෙම දේශගුණික වෙනස්කම් නිසා වනාන්තර වර්ගද වෙනස් වේ. තෙත් ප්‍රදේශවල ඝන සදාහරිත වනාන්තර වර්ධනය වන අතර, වියළි කලාපයේ වියළි වනාන්තර, පඳුරු සහ තෘණ භූමි දැකිය හැකිය. මේ නිසා විවිධ පරිසරවලට ගැළපෙන විවිධ ජීවී විශේෂ සඳහා ශ්‍රී ලංකාව තුළ අවස්ථාව ලැබී තිබේ. සිංහරාජය වැනි වැසි වනාන්තරවල වැදගත්කම ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය ගැන කතා කරන විට සිංහරාජ වනාන්තරය අමතක කළ නොහැකිය. සිංහරාජය ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම ස්වභාවික වනාන්තර ප්‍රදේශවලින් එකක් වන අතර, එහි ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ විශාල ප්‍රමාණයක් දක්නට ලැබේ. විශේෂයෙන්ම ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික ශාක සහ සත්ත්ව විශේෂ රැසකට තෙත් කලාපීය වනාන්තර වැදගත් වාසස්ථාන සපයයි. වැසි වනාන්තරයක් යනු ගස් විශාල ප්‍රමාණයක් ඇති ප්‍රදේශයක් පමණක් නොවේ. එහි ඉහළ වියන් මට්ටමේ සිට පොළොව දක්වා විවිධ ස්ථරවල ජීවීන් ජීවත් වේ. ගස්, වැල්, පර්ණාංග, පාසි, දිලීර, කෘමීන්, පක්ෂීන්, උරගයන් සහ උභයජීවීන් එකිනෙකා සමඟ සම්බන්ධ වී සංකීර්ණ පරිසර පද්ධතියක් නිර්මාණය කරයි. එවැනි පරිසරයක් විනාශ වුවහොත් එක් ජීවී විශේෂයකට පමණක් නොව, එම පරිසරය මත රඳා පවතින ජීවීන් රැසකට බලපෑම් ඇති විය හැකිය. ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික ජීවීන් ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වයේ විශේෂම ලක්ෂණයක් වන්නේ ආවේණික ජීවී විශේෂ බහුල වීමයි. “ආවේණික” යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ ස්වභාවිකව යම් නිශ්චිත භූගෝලීය ප්‍රදේශයක පමණක් දක්නට ලැබෙන විශේෂයකි. ශ්‍රී ලංකාවේ විශේෂයෙන්ම උභයජීවීන්, උරගයන්, මිරිදිය මත්ස්‍යයන්, මිරිදිය කකුළුවන් සහ ඇතැම් ශාක හා අපෘෂ්ඨවංශීන් අතර ඉහළ ආවේණිකත්වයක් දක්නට ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස, ශ්‍රී ලංකාවේ කඳුකර වනාන්තරවල ජීවත් වන ඇතැම් කුඩා උභයජීවීන් සහ උරගයන් ලෝකයේ වෙනත් ස්ථානවල ස්වභාවිකව හමුවන්නේ නැත. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වභාවික උරුමය ලෝක මට්ටමින් වැදගත් වීමට එක් ප්‍රධාන හේතුවකි. ආවේණික විශේෂ ඇතිවීමට හේතුව කුමක්ද? ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයට ආසන්නව පිහිටා තිබුණත්, එය වසර ගණනාවක් පුරා වෙනම දූපතක් ලෙස පවතින භූගෝලීය ඉතිහාසයක් සහිත රටකි. අතීතයේදී ශ්‍රී ලංකාව සහ ඉන්දියානු භූමිය අතර සම්බන්ධතා පැවති අවස්ථා තිබුණද, දිගු කාලයක් පුරා භූගෝලීය වෙන්වීම සිදුවීම නිසා ඇතැම් ජීවී ජනගහන වෙන වෙනම පරිණාමය වීමට අවස්ථාව ලැබී තිබේ. කඳු, ගංගා, වනාන්තර සහ වෙනත් ස්වභාවික බාධකද ජීවී ජනගහන වෙන්වීමට හේතු විය හැකිය. පරම්පරා ගණනාවක් පුරා එවැනි හුදකලා වීම සිදුවීමෙන් ඇතැම් ජනගහන වෙනස් වී නව විශේෂ බවට පරිණාමය විය හැකිය. ශ්‍රී ලංකාවේ ඉහළ ආවේණිකත්වය තේරුම් ගැනීමට රටේ භූගෝලීය ඉතිහාසය සහ විවිධ පරිසර පද්ධති වැදගත් වේ. මිරිදිය පරිසර පද්ධතිවල විශේෂ වැදගත්කම ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය වනාන්තරවලට පමණක් සීමා නොවේ. ගංගා, ඇළ දොළ, දිය ඇලි, වැව්, කලපු සහ අනෙකුත් මිරිදිය පරිසර පද්ධතිද ඉතා වැදගත්ය. ශ්‍රී ලංකාවේ ඇතැම් මිරිදිය මත්ස්‍යයන් සහ මිරිදිය කකුළුවන් රටටම ආවේණිකය. විශේෂයෙන් කඳුකර සහ තෙත් කලාපීය දිය පහරවල් බොහෝ විශේෂ සඳහා වැදගත් වාසස්ථාන වේ. එම නිසා ගංගාවකට අපද්‍රව්‍ය එකතු කිරීම, ජලය අධික ලෙස ලබාගැනීම, ගං ඉවුරු විනාශ කිරීම හෝ ජල මාර්ග වෙනස් කිරීම වැනි ක්‍රියාකාරකම් මිරිදිය ජීවීන්ට දැඩි බලපෑමක් ඇති කළ හැකිය. කුඩා ඇළක් වුවත් එහි පරිසර විද්‍යාත්මක වටිනාකම ඉතා විශාල විය හැකිය. වියළි කලාපයත් ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත් ශ්‍රී ලංකාවේ ස්වභාවික සම්පත් ගැන කතා කරන විට බොහෝ දෙනාගේ අවධානය යොමු වන්නේ වැසි වනාන්තරවලටය. නමුත් වියළි කලාපයද ජෛව විවිධත්වයෙන් ඉතා වැදගත් ප්‍රදේශයකි. යාල, විල්පත්තුව, උඩවලව, මින්නේරිය වැනි ජාතික උද්‍යාන සහ ඒ අවට පරිසර පද්ධති අලි, දිවියන්, වලසුන්, මුවන්, වඳුරන් සහ විවිධ පක්ෂීන් ඇතුළු සතුන් සඳහා වාසස්ථාන සපයයි. විශේෂයෙන් වියළි කලාපයේ වැව් සහ තෙත්බිම් පක්ෂීන්ට සහ අනෙකුත් සතුන්ට ජලය හා ආහාර ලබාගැනීමට වැදගත් වේ. ඒ නිසා ජෛව විවිධත්වය යනු ඝන වනාන්තර පමණක් නොවේ. තෘණ භූමි, වියළි වනාන්තර, පඳුරු සහ සෘතුමය තෙත්බිම්ද සමානව වැදගත්ය. මුහුදෙන් වට වූ රටක් ලෙස ශ්‍රී ලංකාවේ සාගර ජෛව විවිධත්වය ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය ගොඩබිමෙන් අවසන් නොවේ. දිගු වෙරළ තීරයක් සහිත දූපතක් ලෙස ශ්‍රී ලංකාවට විශාල සාගර ජෛව විවිධත්වයක්ද තිබේ. කොරල් පර, කඩොලාන, මුහුදු තෘණ බිම්, කලපු, මෝය, වැලි වෙරළ සහ අනෙකුත් වෙරළබඩ පරිසර පද්ධති සාගර ජීවීන් විශාල ප්‍රමාණයකට වාසස්ථාන සපයයි. මාළු, මුහුදු කැස්බෑවන්, ඩොල්ෆින්, තල්මසුන්, මුහුදු පක්ෂීන්, කකුළුවන් සහ විවිධ සාගර අපෘෂ්ඨවංශීන් මෙරට අවට මුහුදේ දක්නට ලැබේ. විශේෂයෙන්ම මිරිස්ස, ත්‍රිකුණාමලය සහ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල මුහුදු තීරය ආශ්‍රිතව තල්මසුන් සහ ඩොල්ෆින් නැරඹීම සංචාරක කර්මාන්තයේද ජනප්‍රිය ක්‍රියාකාරකමක් වී ඇත. කඩොලාන පරිසර පද්ධතිවල වැදගත්කම කඩොලාන වනාන්තර ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළබඩ ජෛව විවිධත්වයේ වැදගත් කොටසකි. කඩොලාන ශාක ලවණ සහිත ජලය හා වෙරළබඩ තත්ත්වයන්ට ගැළපෙන ආකාරයෙන් වර්ධනය වී ඇත. ඒවා මත්ස්‍යයන්, කකුළුවන් සහ අනෙකුත් ජලජ ජීවීන්ගේ ජීවන චක්‍රයේ වැදගත් ස්ථානයක් ගනී. එමෙන්ම කඩොලාන වෙරළ ඛාදනය අවම කිරීමට සහ ඇතැම් අවස්ථාවලදී කුණාටු සහ රළ බලපෑම්වලට එරෙහි ස්වභාවික ආරක්ෂකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. කඩොලාන විනාශ වීම නිසා සතුන්ගේ වාසස්ථාන අහිමි වීම පමණක් නොව, වෙරළබඩ ප්‍රජාවන්ට ලැබෙන පරිසර සේවාවන්ද අඩු විය හැකිය. ශ්‍රී ලංකාවේ පක්ෂි විවිධත්වය ශ්‍රී ලංකාව පක්ෂි නිරීක්ෂණය සඳහාද ඉතා වැදගත් රටකි. මෙරට වනාන්තර, තෙත්බිම්, කඳුකර, වියළි කලාපීය පරිසර සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල විවිධ පක්ෂීන් දක්නට ලැබේ. ශ්‍රී ලංකාවට ආවේණික පක්ෂීන් මෙන්ම විවිධ රටවලින් සෘතුමය සංක්‍රමණය වන පක්ෂීන්ද මෙරටට පැමිණෙති. විවිධ පරිසර පද්ධතිවල ඇති ආහාර සහ වාසස්ථාන නිසා පක්ෂීන්ට සුදුසු ස්ථාන රැසක් ශ්‍රී ලංකාව තුළ තිබේ. ඒ නිසා කුඩා භූමි ප්‍රමාණයක් තුළ පක්ෂි විවිධත්වය නිරීක්ෂණය කිරීමට හැකි වීම ශ්‍රී ලංකාවේ තවත් විශේෂත්වයකි. ජෛව විවිධත්වය මිනිසුන්ට වැදගත් වන්නේ ඇයි? ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම යනු වන සතුන් ආරක්ෂා කිරීම පමණක් නොවේ. මිනිස් ජීවිතයද සෞඛ්‍ය සම්පන්න පරිසර පද්ධති මත රඳා පවතී. වනාන්තර ජල මූලාශ්‍ර ආරක්ෂා කිරීමට, පස සංරක්ෂණය කිරීමට සහ ජල චක්‍රය පවත්වාගෙන යාමට උපකාරී වේ. තෙත්බිම් ජලය රඳවා ගැනීමට සහ ගංවතුර අවදානම අඩු කිරීමට දායක වේ. කඩොලාන වෙරළබඩ පරිසර ආරක්ෂා කරයි. මී මැස්සන් සහ අනෙකුත් පරාගණකයන් කෘෂිකර්මාන්තයට වැදගත්ය. ශාක සහ ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් ආහාර, ඖෂධ සහ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ සඳහාද වැදගත් සම්පත් සපයයි. එමෙන්ම ශ්‍රී ලංකාවේ වනජීවී සහ ස්වභාවික පරිසර සංචාරක කර්මාන්තයට විශාල දායකත්වයක් ලබා දෙයි. ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වයට ඇති තර්ජන ශ්‍රී ලංකාව ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත් වුවත්, එම ස්වභාවික උරුමය සදාකාලිකව ආරක්ෂිත යැයි සිතිය නොහැකිය. වනාන්තර විනාශය, වාසස්ථාන කැබලිවීම, නීති විරෝධී වනජීවී වෙළඳාම, පරිසර දූෂණය, ආක්‍රමණශීලී විදේශීය ජීවී විශේෂ, අවිධිමත් සංවර්ධන කටයුතු සහ දේශගුණික විපර්යාස වැනි කරුණු විවිධ ජීවී විශේෂවලට බලපෑම් කළ හැකිය. විශේෂයෙන් ආවේණික විශේෂවල තත්ත්වය පිළිබඳව වැඩි අවධානයක් අවශ්‍ය වේ. ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් සීමා වූ විශේෂයක් මෙරටින් සම්පූර්ණයෙන්ම අතුරුදන් වුවහොත්, එම විශේෂය වෙනත් රටකින් නැවත ස්වභාවිකව ලබාගැනීමට නොහැකිය. ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම කාගේ වගකීමක්ද? ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම රජයේ ආයතනවලට පමණක් පැවරෙන වගකීමක් නොවේ. සමාජයේ සෑම පුද්ගලයෙකුටම ඒ සඳහා දායක විය හැකිය. වනාන්තරවලට හානි නොකිරීම, ගංගා සහ ඇළ දොළවලට අපද්‍රව්‍ය නොදැමීම, ප්ලාස්ටික් භාවිතය අඩු කිරීම, ස්වදේශීය ශාක රෝපණය කිරීම සහ වන සතුන්ට හානි නොකිරීම වැනි සරල ක්‍රියාකාරකම් පවා වැදගත් වේ. පාසල් සහ විශ්වවිද්‍යාල මට්ටමින් පරිසර අධ්‍යාපනය වැඩි කිරීමද වැදගත්ය. දරුවන් සහ තරුණයන් තමන් ජීවත් වන ප්‍රදේශයේ ස්වභාවික පරිසරය ගැන දැනගන්නා තරමට එය ආරක්ෂා කිරීමට ඇති උනන්දුවද වැඩි විය හැකිය. ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය ලෝකයට වැදගත් වන්නේ ඇයි? ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය මෙරටට පමණක් වැදගත් දෙයක් නොවේ. ලෝකයේ වෙනත් කිසිදු ස්ථානයක ස්වභාවිකව නොමැති ආවේණික විශේෂ රැසක් මෙහි තිබීම නිසා ශ්‍රී ලංකාව ගෝලීය සංරක්ෂණ වැදගත්කමක් ඇති රටකි. විශේෂයෙන්ම ශ්‍රී ලංකාව සහ දකුණු ඉන්දියාවේ බටහිර ඝාට්ස් කලාපය එකට සැලකෙන Western Ghats–Sri Lanka Biodiversity Hotspot ප්‍රදේශය ලෝකයේ ඉහළ ජෛව විවිධත්වයක් සහ ඉහළ ආවේණිකත්වයක් සහිත කලාපයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එම නිසා ශ්‍රී ලංකාවේ වනාන්තරයක්, කඳුකර ප්‍රදේශයක් හෝ තෙත්බිමක් ආරක්ෂා කිරීම යනු එක් ප්‍රදේශයක් පමණක් ආරක්ෂා කිරීමක් නොවේ. එය ලෝකයේ වෙනත් කිසිදු ස්ථානයක නොමැති ජීවී උරුමයක කොටසක් ආරක්ෂා කිරීමකි. නිගමනය ශ්‍රී ලංකාව කුඩා දූපතක් වුවත්, එහි ජෛව විවිධත්වය අතිවිශාලය. එයට හේතුව එකම කරුණක් නොවේ. රටේ භූගෝලීය පිහිටීම, කඳුකරය, විවිධ දේශගුණික කලාප, වනාන්තර, ගංගා, තෙත්බිම් සහ මුහුදු පරිසර එකිනෙකට සම්බන්ධ වී ඇති ආකාරය එහි ජෛව විවිධත්වය නිර්මාණය කිරීමට දායක වී තිබේ. එමෙන්ම දිගු භූගෝලීය ඉතිහාසය සහ ඇතැම් ජීවී ජනගහන දිගු කාලයක් හුදකලා වී පරිණාමය වීම නිසා ශ්‍රී ලංකාවටම ආවේණික ජීවී විශේෂ රැසක් බිහි වී ඇත. සිංහරාජයේ කුඩා උභයජීවියෙකුගේ සිට යාල වනාන්තරයේ දිවියා දක්වාත්, කඳුකරයේ දුර්ලභ ශාකයක සිට ශ්‍රී ලංකාව වටා මුහුදේ පිහිනන තල්මසෙකු දක්වාත්, මෙරට ස්වභාවික ලෝකය විවිධත්වයෙන් පිරී තිබේ. නමුත් මෙම ස්වභාවික උරුමය අපට සදාකාලිකව ලැබෙන දෙයක් නොවේ. පරිසර පද්ධති විනාශ වීමත් සමඟ ජීවී විශේෂවල පැවැත්මටද තර්ජන ඇති වේ. ඒ නිසා ජෛව විවිධත්වය ගැන දැනුවත් වීමත්, එය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ක්‍රියා කිරීමත් අද දවසේ වැදගත් වගකීමකි. ශ්‍රී ලංකාවේ සැබෑ වටිනාකම එහි භූමි ප්‍රමාණයෙන් මැනිය නොහැකිය. මේ කුඩා දූපත තුළ පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ පරිණාමය වූ ජීවී ලෝකයක් තිබේ. එම නිසා ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා කිරීම යනු සතුන් සහ ශාක පමණක් ආරක්ෂා කිරීමක් නොව, අපගේ අනාගත පරම්පරාවන්ට ලබාදිය යුතු ස්වභාවික උරුමයක් ආරක්ෂා කිරීමකි.