සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක: ලොව ප්‍රථම කාන්තා අගමැතිනිය

සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක ශ්‍රී ලංකාවේ මෙන්ම ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේද සුවිශේෂී ස්ථානයක් හිමි කරගත් කාන්තාවකි. 1960 ජූලි 21 වැනි දින ඇය එවකට “සිලෝන්” ලෙස හැඳින්වූ වර්තමාන ශ්‍රී ලංකාවේ අග්‍රාමාත්‍යවරිය ලෙස දිවුරුම් දුන්නාය. ඒ සමඟම ඇය ලෝකයේ ප්‍රථම කාන්තා රජයේ ප්‍රධානියා බවට පත්වූවාය. එය ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් නොව සමස්ත ලෝකයටම වැදගත් වූ ඓතිහාසික සිදුවීමකි. 1960 දශකයේ ආරම්භයේදී බොහෝ රටවල දේශපාලන නායකත්වය පිරිමින් විසින් ප්‍රධාන වශයෙන් දරන ලදී. එවැනි පසුබිමක කාන්තාවක් රටක රජයේ ප්‍රධානියා බවට පත්වීම දේශපාලනය තුළ කාන්තාවන්ගේ හැකියාව පිළිබඳ ලෝකයේ තිබූ සාම්ප්‍රදායික අදහස් වෙනස් කිරීමට දායක විය. සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායකගේ දේශපාලන ජීවිතය දශක හතරකට ආසන්න කාලයක් පුරා විහිදී ගියේය. ඇය 1960–1965, 1970–1977 සහ 1994–2000 යන කාලවලදී තුන් වතාවක් ශ්‍රී ලංකාවේ අග්‍රාමාත්‍ය ධුරය දැරුවාය. ඇගේ දේශපාලන ජීවිතය තුළ ජයග්‍රහණ මෙන්ම පරාජයන්, ආර්ථික අර්බුද, සමාජ නොසන්සුන්තාව, ව්‍යවස්ථාමය වෙනස්කම් සහ ජාත්‍යන්තර දේශපාලන අභියෝග රැසකට මුහුණ දීමට සිදුවිය. මුල් ජීවිතය සහ පවුල් පසුබිම සිරිමාවෝ රත්වත්තේ ඩයස් බණ්ඩාරනායක 1916 අප්‍රේල් 17 වැනි දින රත්නපුරයේදී උපත ලැබුවාය. ඇය පැවත එන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රභූ සහ දේශපාලනික වශයෙන් බලවත් පවුල් පසුබිමක් සහිත රත්වත්තේ පවුලකිනි. ඇය කොළඹ ශාන්ත බ්‍රිජට් කන්‍යාරාමයේ අධ්‍යාපනය ලැබුවාය. ඇගේ ළමා හා තරුණ අවධියේදී ඇය දේශපාලනඥවරියක් වීමට විශේෂයෙන් සූදානම් වූ බවක් දක්නට නොලැබුණි. එහෙත් ඇය හැදී වැඩුණු පවුල් පරිසරය හේතුවෙන් රටේ සමාජ හා දේශපාලන කටයුතු පිළිබඳ අවබෝධයක් ලබාගැනීමට ඇයට හැකි විය. 1940 දී ඇය එවකට දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයේ නැගී එමින් සිටි එස්. ඩබ්ලිව්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා සමඟ විවාහ වූවාය. පසුව ඔහු ශ්‍රී ලංකාවේ අග්‍රාමාත්‍යවරයා බවට පත්විය. විවාහයෙන් පසු සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය තම සැමියාගේ දේශපාලන කටයුතු සමඟ සමීපව සම්බන්ධ වූවාය. ඇය සමාජ සේවා කටයුතුවලටද සම්බන්ධ වූ අතර කාන්තාවන්, දරුවන් සහ ග්‍රාමීය ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය පිළිබඳ උනන්දුවක් දැක්වූවාය. මෙම කාලය තුළ ඇය දේශපාලන වේදිකාවේ සිටින ප්‍රධාන චරිතයක් නොවුණත්, දේශපාලන කටයුතු පිළිබඳ ප්‍රායෝගික අත්දැකීමක් ලබාගත්තාය. එස්. ඩබ්ලිව්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායකගේ බලපෑම එස්. ඩබ්ලිව්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා 1951 දී ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය (SLFP) ආරම්භ කළේය. 1956 මහ මැතිවරණයෙන් ඔහුගේ නායකත්වයෙන් යුත් දේශපාලන සන්ධානය ජයග්‍රහණය කළ අතර ඔහු අග්‍රාමාත්‍යවරයා බවට පත්විය. ඔහුගේ රජය ජාතිකවාදී දේශපාලනය, සමාජ සුබසාධනය සහ රජයේ මැදිහත්වීම මත පදනම් වූ ප්‍රතිපත්ති කිහිපයක් ඉදිරියට ගෙන ගියේය. සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය තම සැමියාගේ දේශපාලන කටයුතු සමීපව නිරීක්ෂණය කළාය. ඒ හරහා මැතිවරණ කටයුතු, දේශපාලන සාකච්ඡා, රජයේ ක්‍රියාකාරිත්වය සහ ජනතාව මුහුණ දෙන ගැටලු පිළිබඳ ඇයට පුළුල් අවබෝධයක් ලැබුණි. නමුත් 1959 සැප්තැම්බර් මාසයේදී එස්. ඩබ්ලිව්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක මහතා ඝාතනය කිරීමත් සමඟ ඇගේ ජීවිතය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් විය. සැමියාගේ මරණයෙන් පසු ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය දැඩි දේශපාලන අර්බුදයකට මුහුණ දුන්නේය. පක්ෂයේ නායකත්වය සඳහා විකල්පයක් අවශ්‍ය වූ අතර, පක්ෂයේ සාමාජිකයන් සහ ආධාරකරුවන් සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය දේශපාලනයට පැමිණිය යුතු බවට අවධාරණය කළහ. මුලදී ඇය දේශපාලනයට පිවිසීමට අකමැති වූවාය. එහෙත් අවසානයේදී ඇය එම අභියෝගය භාර ගත්තාය. දේශපාලනයට පිවිසීම 1960 දී සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයේ නායකත්වයට පත්වූවාය. ඒ වන විට ඇය මීට පෙර තේරී පත් වූ දේශපාලන නියෝජිතවරියක් නොවූ අතර, ඇයගේ දේශපාලන අත්දැකීමද සීමිත විය. එබැවින් කාන්තාවකට විශාල දේශපාලන පක්ෂයක් මෙහෙයවිය හැකිද යන්න පිළිබඳව එවකට විවිධ මත පැවතිණි. එහෙත් 1960 මහ මැතිවරණයේදී ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය ප්‍රමුඛ කණ්ඩායම සැලකිය යුතු ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත්තේය. ඒ අනුව 1960 ජූලි 21 වැනිදා සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයේ දිවුරුම් දුන්නාය. ඇය එම ධුරයට පත්වීමත් සමඟ ලෝකයේ ප්‍රථම කාන්තා අග්‍රාමාත්‍යවරිය බවට පත්විය. මෙය ලෝක දේශපාලන ඉතිහාසයේ වැදගත් සන්ධිස්ථානයකි. කාන්තාවන්ට රටක ඉහළම දේශපාලන නායකත්වය දැරීමට හැකි බව ලෝකයට ප්‍රායෝගිකව පෙන්වීමට ඇය සමත් වූවාය. පළමු අග්‍රාමාත්‍ය ධුර කාලය සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මියගේ පළමු අග්‍රාමාත්‍ය ධුර කාලය 1960 සිට 1965 දක්වා පැවතුණි. ඇගේ රජය සමාජ සුබසාධනය, අධ්‍යාපනය සහ සෞඛ්‍ය සේවා වැනි ක්ෂේත්‍රවල රාජ්‍ය මැදිහත්වීම තවදුරටත් ශක්තිමත් කිරීමට උත්සාහ කළේය. රටේ ආර්ථිකය තුළ රජයේ භූමිකාව වැඩි කිරීමද ඇගේ ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන ලක්ෂණයක් විය. විදේශ ප්‍රතිපත්තියේදී ඇය නොබැඳි ප්‍රතිපත්තිය කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් යොමු කළාය. එවකට ලෝකය ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය ප්‍රමුඛ බටහිර කඳවුර සහ සෝවියට් සංගමය ප්‍රමුඛ කොමියුනිස්ට් කඳවුර ලෙස ප්‍රධාන වශයෙන් බෙදී තිබුණි. මෙම බල කඳවුරු දෙකෙන් එකකට සම්පූර්ණයෙන්ම බැඳී නොසිට ස්වාධීන විදේශ ප්‍රතිපත්තියක් පවත්වා ගැනීම සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක රජයේ වැදගත් ප්‍රතිපත්තියක් විය. එහෙත් ඇගේ පළමු රජයට දේශීය දේශපාලන ගැටලු සහ ආර්ථික අභියෝග රාශියකට මුහුණ දීමට සිදුවිය. 1965 මහ මැතිවරණයේදී ඇගේ පක්ෂය පරාජයට පත්වීමත් සමඟ ඇය අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයෙන් ඉවත් වූවාය. නැවත බලයට පැමිණීම 1965 සිට 1970 දක්වා කාලය තුළ සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය විපක්ෂයේ ප්‍රධාන දේශපාලන නායිකාවක් ලෙස කටයුතු කළාය. ඇය ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයේ නායකත්වය දිගටම දරමින් ජනතාව අතර පක්ෂයේ බලය නැවත ගොඩනැගීමට කටයුතු කළාය. 1970 මහ මැතිවරණයේදී ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂය ප්‍රමුඛ සන්ධානය විශාල ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත්තේය. ඒ අනුව 1970 මැයි 29 වැනිදා සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය නැවතත් අග්‍රාමාත්‍යවරිය බවට පත්වූවාය. මෙය ඇගේ දේශපාලන ජීවිතයේ ඉතා වැදගත් අවධියකි. 1972 ශ්‍රී ලංකා ජනරජය බිහිවීම සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මියගේ දෙවන රජයේ වැදගත්ම දේශපාලන සිදුවීමක් වූයේ ශ්‍රී ලංකාව ජනරජයක් බවට පත්වීමයි. 1972 මැයි 22 වැනිදා නව ජනරජ ව්‍යවස්ථාවක් හඳුන්වා දෙන ලදී. ඒ අනුව රටේ නිල නාමය “Ceylon” වෙනුවට “Sri Lanka” බවට පත් විය. එමගින් බ්‍රිතාන්‍ය රාජාණ්ඩුව සමඟ තිබූ ව්‍යවස්ථාමය සම්බන්ධතාවය අවසන් කර ශ්‍රී ලංකාව ස්වාධීන ජනරජයක් ලෙස නව ව්‍යවස්ථාමය පියවරක් ගත්තේය. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ පශ්චාත් යටත් විජිත ඉතිහාසයේ ඉතා වැදගත් සිදුවීමක් විය. ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සහ ජනසතු කිරීම බණ්ඩාරනායක රජයේ දෙවන කාලය තුළ ආර්ථිකය තුළ රජයේ මැදිහත්වීම තවදුරටත් පුළුල් විය. විශාල ව්‍යාපාර සහ ආර්ථික ක්ෂේත්‍ර කිහිපයක් රජයේ පාලනයට හෝ අධීක්ෂණයට ගෙන ඒම සිදු විය. විශේෂයෙන්ම වතු කර්මාන්තය සම්බන්ධයෙන් රජය වැදගත් වෙනස්කම් සිදු කළේය. ආනයන සීමා කිරීම සහ දේශීය නිෂ්පාදනය වැඩි කිරීමද රජයේ ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රධාන කොටසක් විය. විදේශීය භාණ්ඩ මත රටේ යැපීම අඩු කර දේශීය ආර්ථිකය ශක්තිමත් කිරීම මෙහි අරමුණක් විය. කෙසේ වෙතත්, මෙම ප්‍රතිපත්ති සමඟ ආර්ථික ගැටලුද ඇති විය. ඇතැම් භාණ්ඩ හිඟවීම, රැකියා ගැටලු සහ ජනතාවගේ ජීවන වියදමට ඇති වූ බලපෑම් හේතුවෙන් රජයට විවේචන එල්ල විය. එබැවින් සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායකගේ ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳව අදටත් විවිධ මත පවතී. ඇතැමුන් එය ආර්ථික ස්වාධීනත්වය සඳහා ගත් වැදගත් පියවරක් ලෙස සලකන අතර, තවත් පිරිසක් එය ආර්ථික අකාර්යක්ෂමතාව සහ භාණ්ඩ හිඟයට හේතු වූ බවට විවේචනය කරති. 1971 තරුණ කැරැල්ල 1971 වසර සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක රජයට ඉතා බරපතළ අභියෝගයක් ගෙන ආ වසරකි. ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ (JVP) සම්බන්ධ වූ තරුණ කැරැල්ලක් රට පුරා ඇති විය. විශේෂයෙන් තරුණයන් අතර පැවති රැකියා ගැටලු, ආර්ථික අපහසුතා සහ දේශපාලන පද්ධතිය පිළිබඳ අසතුට මෙම කැරැල්ලට බලපෑ සාධක අතර විය. රජය හදිසි නීති සහ ආරක්ෂක හමුදා භාවිත කරමින් කැරැල්ල මර්දනය කිරීමට කටයුතු කළේය. 1971 සිදුවීම් ශ්‍රී ලංකා ඉතිහාසයේ වේදනාකාරී පරිච්ඡේදයක් බවට පත්විය. එමගින් රටේ තරුණ පරපුර මුහුණ දුන් සමාජ හා ආර්ථික ගැටලු කෙතරම් බරපතළද යන්න පැහැදිලි විය. නොබැඳි විදේශ ප්‍රතිපත්තිය සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය ශ්‍රී ලංකාවේ විදේශ ප්‍රතිපත්තිය ජාත්‍යන්තර වශයෙන්ද ඉතා වැදගත් මට්ටමකට ගෙන ගියාය. ඇය නොබැඳි ව්‍යාපාරය, සාමකාමී සහජීවනය සහ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් අතර සහයෝගීතාව වෙනුවෙන් කටයුතු කළාය. 1976 දී කොළඹදී නොබැඳි ජාතීන්ගේ ව්‍යාපාරයේ පස්වන රාජ්‍ය නායක සමුළුව පැවැත්විණි. රටවල් විශාල සංඛ්‍යාවක් එයට සහභාගී වීම ශ්‍රී ලංකාවට ජාත්‍යන්තර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ක්ෂේත්‍රයේ ලැබුණු වැදගත් පිළිගැනීමක් විය. කුඩා සහ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලට තමන්ගේම ස්වාධීන විදේශ ප්‍රතිපත්තියක් පවත්වාගෙන යා හැකි බව පෙන්වීම සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායකගේ විදේශ දේශපාලන උරුමයේ වැදගත් කොටසකි. 1977 මැතිවරණ පරාජය 1970 සිට 1977 දක්වා කාලය තුළ සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක රජය ආර්ථික සහ දේශපාලන ගැටලු රැසකට මුහුණ දුන්නේය. භාණ්ඩ හිඟය, රැකියා ගැටලු සහ ආර්ථික සීමා පිළිබඳ ජනතා අසතුට ක්‍රමයෙන් වැඩි විය. 1977 මහ මැතිවරණයේදී ජේ. ආර්. ජයවර්ධන මහතාගේ නායකත්වයෙන් යුත් එක්සත් ජාතික පක්ෂය විශාල ජයග්‍රහණයක් ලබා ගත්තේය. ඒ සමඟ සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මියගේ දෙවන අග්‍රාමාත්‍ය ධුර කාලය අවසන් විය. ඉන්පසුවද ඇගේ දේශපාලන ජීවිතයට බරපතළ අභියෝග එල්ල විය. 1980 දී පාර්ලිමේන්තු ක්‍රියාවලියක් හරහා ඇයගේ ප්‍රජා අයිතිවාසිකම් අහිමි කරන ලද අතර, එය ඇගේ ක්‍රියාකාරී දේශපාලන ජීවිතයට විශාල බලපෑමක් ඇති කළේය. නැවත දේශපාලනයට පැමිණීම කාලයක් දේශපාලනිකව සීමා වී සිටියද, සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය පසුව නැවත දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයට පැමිණියාය. 1989 දී ඇය විපක්ෂ නායිකාව බවට පත්වූ අතර 1994 දක්වා එම ධුරයේ කටයුතු කළාය. මේ වන විට ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන පරිසරය විශාල වශයෙන් වෙනස් වී තිබුණි. රටේ ජාතික ගැටුම, දේශපාලන ප්‍රචණ්ඩත්වය සහ ආර්ථික වෙනස්කම් රටේ ප්‍රධාන ගැටලු බවට පත්ව තිබුණි. මේ අතර ඇගේ දියණිය වූ චන්ද්‍රිකා බණ්ඩාරනායක කුමාරතුංග දේශපාලනයේ ප්‍රබල චරිතයක් බවට පත්වූවාය. 1994 ජනාධිපතිවරණයෙන් චන්ද්‍රිකා කුමාරතුංග ජයග්‍රහණය කර ජනාධිපතිවරිය බවට පත්වූ පසු, ඇය සිය මව වන සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය නැවතත් අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයට පත් කළාය. තෙවන අග්‍රාමාත්‍ය ධුර කාලය සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මියගේ තෙවන අග්‍රාමාත්‍ය ධුර කාලය 1994 සිට 2000 දක්වා පැවතුණි. මෙම කාලය ඇගේ පළමු සහ දෙවන අග්‍රාමාත්‍ය ධුර කාලවලට වඩා වෙනස් විය. 1978 ව්‍යවස්ථාවෙන් පසු ශ්‍රී ලංකාව විධායක ජනාධිපති ක්‍රමයකට මාරුවී තිබූ බැවින්, අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයේ බලතල පෙර පැවති පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමයේ අග්‍රාමාත්‍යවරයාගේ බලතලවලට වඩා වෙනස් විය. ඒ අනුව සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය ජනාධිපති චන්ද්‍රිකා කුමාරතුංගගේ රජය තුළ ජ්‍යෙෂ්ඨ දේශපාලන නායිකාවක් ලෙස කටයුතු කළාය. දශක ගණනාවක් පුරා ලබාගත් දේශපාලන අත්දැකීම හේතුවෙන් ඇය රජයට වැදගත් දේශපාලන අත්දැකීමක් සහ ස්ථාවරත්වයක් ලබා දුන්නාය. වයස සහ සෞඛ්‍ය තත්ත්වය හේතුවෙන් ඇය 2000 අගෝස්තු 10 වැනිදා අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වූවාය. අවසන් කාලය සහ අභාවය අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයෙන් ඉල්ලා අස්වූවත් සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය දේශපාලනයෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් වූයේ නැත. 2000 ඔක්තෝබර් 10 වැනිදා පැවති මහ මැතිවරණයේදී ඇය සිය ඡන්දය භාවිත කළාය. ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පසු නිවස බලා යමින් සිටියදී ඇය අභාවප්‍රාප්ත වූවාය. ඇය මිය යන විට 84 වැනි වියේ පසුවූවාය. ඇගේ මරණය ශ්‍රී ලංකාවේ පමණක් නොව ජාත්‍යන්තර දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයේද අවධානයට ලක් විය. ලෝකයේ ප්‍රථම කාන්තා අග්‍රාමාත්‍යවරිය ලෙස ඉතිහාසගත වූ ඇය, දශක ගණනාවක් පුරා ශ්‍රී ලංකා දේශපාලනයට සම්බන්ධ වී සිටීම සුවිශේෂී කරුණකි. කාන්තාවන්ගේ දේශපාලන නායකත්වයට ඇය කළ බලපෑම සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මියගේ විශාලතම උරුමයක් වන්නේ කාන්තාවන්ගේ දේශපාලන නායකත්වයට ඇය ලබාදුන් ආදර්ශයයි. 1960 දී ඇය අග්‍රාමාත්‍යවරිය වන විට ලෝකයේ බොහෝ රටවල දේශපාලන ආයතන තුළ කාන්තාවන්ගේ නියෝජනය ඉතා සීමිත විය. එවැනි අවස්ථාවක කාන්තාවකට රටක රජයේ ප්‍රධානියා විය හැකි බව ඇය ප්‍රායෝගිකව පෙන්වා දුන්නාය. ඇගේ ජයග්‍රහණය ලෝකයේ අනෙකුත් කාන්තාවන්ටද දේශපාලනයේ ඉහළ තනතුරු සඳහා ඉදිරිපත් වීමට ආදර්ශයක් විය. ශ්‍රී ලංකාවේද ඇගේ දේශපාලන උරුමය ඇගේ දියණිය වන චන්ද්‍රිකා කුමාරතුංග හරහා තවදුරටත් ඉදිරියට ගියේය. චන්ද්‍රිකා කුමාරතුංග ශ්‍රී ලංකාවේ පළමු විධායක ජනාධිපතිවරිය බවට පත්වූවාය. ඒ අනුව ශ්‍රී ලංකා දේශපාලන ඉතිහාසයේ මවක් සහ දියණියක් රටේ ඉහළම දේශපාලන තනතුරු දෙකක් දැරීමද සුවිශේෂී සිදුවීමක් විය. සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායකගේ දේශපාලන උරුමය සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මියගේ දේශපාලන උරුමය එක් පැත්තකින් පමණක් විග්‍රහ කළ නොහැකිය. ලෝකයේ ප්‍රථම කාන්තා අග්‍රාමාත්‍යවරිය වීම, ශ්‍රී ලංකාව ජනරජයක් බවට පත් කිරීමේ ක්‍රියාවලියේ නායකත්වය දැරීම සහ නොබැඳි විදේශ ප්‍රතිපත්තිය ඉදිරියට ගෙන යාම ඇගේ ප්‍රධාන ජයග්‍රහණ අතරට ඇතුළත් වේ. එමෙන්ම ඇගේ රජයන් ආර්ථික අර්බුද, භාණ්ඩ හිඟය, විරැකියාව, දේශපාලන නොසන්සුන්තාව සහ තරුණ කැරලි වැනි බරපතළ අභියෝගවලටද මුහුණ දුන්නේය. ඒ නිසා ඇගේ දේශපාලන උරුමය පිළිබඳ සාධාරණ ඇගයීමක් සිදු කරන විට ජයග්‍රහණ මෙන්ම අසාර්ථකතා සහ විවේචනද සැලකිල්ලට ගත යුතුය. ඇය පාලනය කළ කාලය ශ්‍රී ලංකාව යටත් විජිත පාලනයෙන් පසු තම ජාතික අනන්‍යතාව ගොඩනඟමින් සිටි ඉතා සංකීර්ණ අවධියකි. ආර්ථික සංවර්ධනය, සමාජ අසමානතාව, ජාතික හා භාෂාමය ගැටලු, තරුණයන්ගේ රැකියා ගැටලු සහ සීතල යුද්ධයේ ජාත්‍යන්තර බලපෑම් වැනි කරුණු රටට අභියෝගයක් විය. මෙවැනි සංකීර්ණ පරිසරයක දශක ගණනාවක් පුරා දේශපාලනයේ රැඳී සිටීම ඇගේ දේශපාලන ජීවිතයේ සුවිශේෂී ලක්ෂණයකි. නිගමනය සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය යනු ලොව ප්‍රථම කාන්තා අග්‍රාමාත්‍යවරිය ලෙස පමණක් හඳුන්වා දිය හැකි දේශපාලන චරිතයක් නොවේ. ඇය ශ්‍රී ලංකාවේ නූතන දේශපාලන ඉතිහාසය හැඩගැස්වීමට බලපෑ ප්‍රධාන නායිකාවකි. සැමියාගේ ඝාතනයෙන් පසු දේශපාලනයට පැමිණීම, විශාල දේශපාලන පක්ෂයක නායකත්වය භාර ගැනීම සහ 1960 දී රටේ අග්‍රාමාත්‍යවරිය බවට පත්වීම ඇගේ ජීවිතයේ සුවිශේෂී හැරවුම් ලක්ෂණ විය. 1960 ජූලි 21 වැනිදා ඇය ලෝකයේ ප්‍රථම කාන්තා රජයේ ප්‍රධානියා බවට පත්වීම ශ්‍රී ලංකාවේ නම ලෝක ඉතිහාසයට එක් කළ ඓතිහාසික අවස්ථාවකි. ඇගේ දේශපාලන ජීවිතය තුළ ශ්‍රී ලංකාව ජනරජයක් බවට පත්වීම, නොබැඳි විදේශ ප්‍රතිපත්තිය, ආර්ථික ප්‍රතිසංස්කරණ, 1971 තරුණ කැරැල්ල, 1977 දේශපාලන පරාජය සහ පසුව නැවත අග්‍රාමාත්‍ය ධුරයට පැමිණීම වැනි වැදගත් සිදුවීම් රැසක් සිදුවිය. ඇගේ ජීවිතය කාන්තාවන්ට දේශපාලන නායකත්වයේ දොරටු විවෘත කළ වැදගත් උදාහරණයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. කාන්තාවන්ට රටක ඉහළම දේශපාලන තනතුරක් දැරීමට හැකි බව ලෝකයට පෙන්වූ ඇය, ඉන් පසු පරම්පරාවල කාන්තා දේශපාලන නායකයන් සඳහාද ආදර්ශයක් බවට පත්වූවාය. 2000 වසරේදී ඇය අභාවප්‍රාප්ත වූ නමුත්, ඇගේ නම ශ්‍රී ලංකාවේ සහ ලෝකයේ දේශපාලන ඉතිහාසය තුළ තවමත් සුවිශේෂී ස්ථානයක් හිමි කරගෙන ඇත. සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක යනු ශ්‍රී ලංකාවේ පමණක් නොව, ලෝකයේ කාන්තා දේශපාලන නායකත්වයේ ඉතිහාසය වෙනස් කළ ඓතිහාසික චරිතයකි.