ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝල විද්‍යාව ගැන ඔබ පුදුමයට පත් කරන කරුණු 10ක්

ශ්‍රී ලංකාව ලෝක සිතියමේ බැලූ විට කුඩා දූපතක් ලෙස පෙනුණත්, එහි භූගෝලීය විවිධත්වය නම් කිසිසේත්ම කුඩා නැහැ. ඉන්දියන් සාගරයේ, ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයට දකුණු දෙසින් පිහිටි ශ්‍රී ලංකාව තුළ කඳුකර ප්‍රදේශ, තෙත් වනාන්තර, වියළි තැනිතලා, ගංගා, දිය ඇලි, කලපු, තෙත්බිම්, වෙරළ තීර සහ සාගර පරිසර පද්ධති රැසක් දැකගන්න පුළුවන්. රටේ පිහිටීම සහ භූගෝලීය ස්වභාවය ශ්‍රී ලංකාවේ දේශගුණය, කෘෂිකර්මාන්තය, වනජීවීන්, ජනාවාස සහ ඉතිහාසය කෙරෙහිත් විශාල බලපෑමක් කර තිබෙනවා. රටේ එක් ප්‍රදේශයක උදෑසන සීතල කඳුකර වාතාවරණයක් අත්විඳින අතර, පැය කිහිපයක ගමනකින් පසු උණුසුම් වෙරළබඩ ප්‍රදේශයකට ළඟා විය හැකි වීම එයට හොඳ උදාහරණයක්. එහෙනම් ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝල විද්‍යාව පිළිබඳ බොහෝ දෙනෙක් නොදන්නා, පුදුමයට පත් කරන කරුණු 10ක් බලමු. 1. කුඩා දූපතක් වුණත් ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය විවිධත්වය ඉතා විශාලයි ශ්‍රී ලංකාවේ භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 65,610කට ආසන්නයි. විශාල රටවල් සමඟ සංසන්දනය කළ විට එය සාපේක්ෂව කුඩා භූමි ප්‍රමාණයක්. නමුත් මේ කුඩා භූමි ප්‍රදේශය තුළ විවිධ භූ දර්ශන රැසක් දැකගත හැකියි. සාමාන්‍යයෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය ස්වභාවය සලකා බැලීමේදී මධ්‍යම කඳුකරය, එය වටා ඇති තැනිතලා සහ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ ලෙස පුළුල් වශයෙන් හඳුනාගන්න පුළුවන්. මධ්‍යම කඳුකරය අවට පහත් බිම්වලට සාපේක්ෂව විශාල උසකට නැඟී සිටින අතර, රටේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල භූමිය සහ වර්ෂාපතනය අනුව විවිධ ස්වභාවයන් ගන්නවා. උදාහරණයක් ලෙස කොළඹ වැනි වෙරළබඩ ප්‍රදේශයක උණුසුම් හා තෙතමනය සහිත කාලගුණයක් පවතින අතර, නුවරඑළිය වැනි උස්බිම් ප්‍රදේශයක සාපේක්ෂව සිසිල් කාලගුණයක් පවතිනවා. මේ භූගෝලීය වෙනස්කම් නිසා තේ, පොල්, වී සහ වෙනත් බෝග වගා කිරීමටත් විවිධ ප්‍රදේශ සුදුසු වී තිබෙනවා. ඒ නිසා ශ්‍රී ලංකාව කුඩා දූපතක් වුණත් එහි භූගෝලීය ස්වභාවය ඉතා සංකීර්ණයි. 2. ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම කඳුකරය රටේ භූගෝලීය ස්වභාවයට විශාල බලපෑමක් කරනවා ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත්ම භූගෝලීය ලක්ෂණ අතර මධ්‍යම කඳුකරය ප්‍රධාන ස්ථානයක් ගන්නවා. ශ්‍රී ලංකාවේ උසම කන්ද වන්නේ පිදුරුතලාගලයි. එය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 2,524ක් පමණ උසින් පිහිටා තිබෙනවා. නුවරඑළිය ආසන්නයේ පිහිටි මෙම කන්ද ඉංග්‍රීසියෙන් Mount Pedro ලෙසත් හඳුන්වනවා. කිරිගල්පොත්ත සහ තොටුපොළ කන්ද වැනි තවත් උස් කඳු ද මධ්‍යම කඳුකරයේ දැකගත හැකියි. මෙම කඳුකරය සුන්දර දර්ශන ඇති ප්‍රදේශයක් පමණක් නොවෙයි. ශ්‍රී ලංකාවේ දේශගුණය, ගංගා පද්ධතිය, වනාන්තර සහ කෘෂිකර්මාන්තය කෙරෙහිත් එය විශාල බලපෑමක් කරනවා. සාගරයෙන් පැමිණෙන තෙතමනය සහිත සුළං කඳුකරයට ළඟා වූ විට ඉහළට නැඟීමට සිදුවන අතර, එහිදී වලාකුළු සහ වර්ෂාපතනය ඇති වීමට ඉඩ වැඩි වෙනවා. මේ නිසා රටේ නිරිතදිග ප්‍රදේශවලට වැඩි වර්ෂාපතනයක් ලැබීමට මධ්‍යම කඳුකරය බලපානවා. ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත් ගංගා රැසක ආරම්භක ප්‍රදේශ ද මෙම කඳුකරය ආශ්‍රිතව පිහිටා තිබෙනවා. 3. ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම කඳුකරය ලෝක උරුම ප්‍රදේශයක් ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය වැදගත්කම පෙන්වන තවත් විශේෂ කරුණක් වන්නේ මධ්‍යම කඳුකරයේ කොටසක් යුනෙස්කෝ ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කර තිබීමයි. 2010 වසරේදී ශ්‍රී ලංකාවේ මධ්‍යම කඳුකරය ලෝක උරුම ස්ථානයක් ලෙස නම් කරන ලදී. එයට පීක් වයිල්ඩර්නස් ආරක්ෂිත ප්‍රදේශය, හෝර්ටන් තැන්න ජාතික උද්‍යානය සහ නකල්ස් සංරක්ෂණ වනාන්තරය ඇතුළත් වේ. Horton Plains National Park මෙම ප්‍රදේශවල කඳුකර වනාන්තර, තෘණ භූමි, දිය ඇලි, දිය පහරවල් සහ විවිධ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ දැකගත හැකියි. කඳුකර ප්‍රදේශ දිගු කාලයක් පුරා වෙනත් ප්‍රදේශවලින් යම් තරමකට වෙන්ව පැවතීම නිසා, ලෝකයේ වෙනත් කිසිදු ස්ථානයක ස්වභාවිකව නොමැති ජීවී විශේෂ කිහිපයක් මෙහි දක්නට ලැබෙනවා. මධ්‍යම කඳුකරය වනජීවීන්ට පමණක් වැදගත් නොවෙයි. ශ්‍රී ලංකාවේ ජල සම්පත් සඳහාත් එය ඉතා වැදගත් ප්‍රදේශයක්. 4. ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන මෝසම් කාල දෙකක් තිබෙනවා ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියන් සාගරයේ පිහිටා ඇති නිසා නිවර්තන දේශගුණයක් පවතිනවා. නමුත් රටේ වර්ෂාපතනය සෑම ප්‍රදේශයකටම එකම ආකාරයෙන් ලැබෙන්නේ නැහැ. ශ්‍රී ලංකාවේ දේශගුණයට නිරිතදිග මෝසම සහ ඊසානදිග මෝසම විශාල බලපෑමක් කරනවා. මීට අමතරව අන්තර් මෝසම් කාලවලදීත් වැසි ලැබෙනවා. නිරිතදිග මෝසමෙන් රටේ නිරිතදිග ප්‍රදේශවලට වැසි ලැබෙන අතර, ඊසානදිග මෝසම උතුරු සහ නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල වර්ෂාපතනය සඳහා වැදගත් වෙනවා. මධ්‍යම කඳුකරය මෙම වැසි රටාවටත් බලපානවා. තෙතමනය සහිත වායු ධාරා කඳුකරයට පැමිණි විට ඉහළට නැඟීම නිසා එක් පැත්තකට වැඩි වැසි ලැබෙන අතර අනෙක් පැත්ත සාපේක්ෂව වියළි විය හැකියි. මේ හේතුවෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත් කලාපය, අතරමැදි කලාපය සහ වියළි කලාපය වැනි දේශගුණික කලාප හඳුනාගත හැකියි. මෙම වෙනස්කම් ශ්‍රී ලංකාවේ කෘෂිකර්මාන්තයට සහ ජනාවාස රටාවටත් විශාල බලපෑමක් කර තිබෙනවා. 5. ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත් ගංගා රැසක් කඳුකරයෙන් ආරම්භ වෙනවා ශ්‍රී ලංකාවේ ගංගා ලෝකයේ විශාලතම හෝ දිගම ගංගා නොවුණත්, රටේ ජීවිතයට ඒවා ඉතා වැදගත්. ශ්‍රී ලංකාවේ දිගම ගංගාව වන්නේ මහවැලි ගඟයි. එහි දිග කිලෝමීටර් 335ක් පමණ වන අතර අවසානයේ ත්‍රිකුණාමලය ආසන්න ප්‍රදේශයෙන් මුහුදට එක් වෙනවා. මහවැලි ගඟ සහ එහි ජල පෝෂක ප්‍රදේශ ශ්‍රී ලංකාවේ කෘෂිකර්මාන්තයට සහ ජල කළමනාකරණයට විශාල දායකත්වයක් ලබා දෙනවා. මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපෘතිය යටතේ වාරිමාර්ග සහ ජල විදුලි ව්‍යාපෘති රැසක්ද ක්‍රියාත්මක කර තිබෙනවා. කැලණි ගඟ, කළු ගඟ, වලවේ ගඟ සහ ගිං ගඟ වැනි අනෙකුත් ගංගා ද රටේ වැදගත් ජල සම්පත් වේ. බොහෝ ගංගා මධ්‍යම කඳුකරය ආශ්‍රිත ප්‍රදේශවලින් ආරම්භ වී පහත් බිම් හරහා මුහුද දෙසට ගලා යනවා. කඳුකරයේ උස සහ බෑවුම් නිසා දිය ඇලි සහ වේගවත් දිය පහරවල් ඇති වීමටත් හැකියාව ලැබෙනවා. ඒ අනුව කඳුකරය, වර්ෂාව, ගංගා, කෘෂිකර්මාන්තය සහ මිනිස් ජීවිතය එකිනෙකට තදින් සම්බන්ධ වී තිබෙනවා. 6. ශ්‍රී ලංකාවේ තෙත්බිම් සමඟ වියළි භූ දර්ශනත් දැකගන්න පුළුවන් ශ්‍රී ලංකාව නිවර්තන දූපතක් නිසා සෑම ප්‍රදේශයක්ම සදාහරිත හා තෙතමනය සහිත ප්‍රදේශ ලෙස සිතන්න පුළුවන්. නමුත් ඇත්තටම එහෙම නැහැ. රටේ වියළි කලාපයට තෙත් කලාපයට වඩා අඩු වර්ෂාපතනයක් ලැබෙනවා. එහෙත් වියළි කලාපය තුළ වනාන්තර, තෘණ භූමි, වැව් සහ තෙත්බිම් රැසක් තිබෙනවා. විශේෂයෙන්ම පැරණි ශ්‍රී ලාංකික වාරිමාර්ග පද්ධතිය මෙහිදී ඉතා වැදගත්. වියළි කාලවලදී භාවිතයට ගැනීමට ජලය රැස් කර තබා ගැනීම සඳහා සියවස් ගණනාවක් පුරා වැව් සහ ජලාශ ගොඩනඟා තිබෙනවා. අද වන විට මෙම වැව් සහ ජලාශ බොහොමයක් පරිසර පද්ධති බවටත් පත්ව තිබෙනවා. අලි, කුරුල්ලන්, මත්ස්‍යයන් සහ වෙනත් සතුන්ට ඒවා වැදගත් වාසස්ථාන සපයනවා. එසේම කොළඹ ආසන්නයේ පිහිටි මුතුරාජවෙල තෙත්බිම වැනි ප්‍රදේශද ශ්‍රී ලංකාවේ වැදගත් තෙත්බිම් පරිසර පද්ධති අතරට අයත්. තෙත්බිම් ජලය රඳවා ගැනීමට, ගංවතුර අවදානම අඩු කිරීමට සහ විවිධ ජීවීන්ට වාසස්ථාන සැපයීමට උපකාරී වෙනවා. 7. ශ්‍රී ලංකාවට එහි ප්‍රමාණයට සාපේක්ෂව විශාල වෙරළ තීරයක් තිබෙනවා ශ්‍රී ලංකාව සෑම පැත්තකින්ම පාහේ ඉන්දියන් සාගරයෙන් වට වී ඇති දූපතක්. එහි වෙරළ තීරයේ දිග මිනුම් ක්‍රමය අනුව වෙනස් විය හැකි නමුත් සාමාන්‍යයෙන් කිලෝමීටර් 1,600කට ආසන්න ලෙස සඳහන් කළ හැකියි. රටේ ප්‍රමාණය සලකා බැලූ විට මෙය සැලකිය යුතු දිගු වෙරළ තීරයක්. ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල වැලි වෙරළ, ගල් වෙරළ, කලපු, මෝය, කඩොලාන, කොරල් පර සහ තෙත්බිම් වැනි විවිධ පරිසර පද්ධති දැකගත හැකියි. බටහිර හා දකුණු වෙරළ තීරයේ ජනප්‍රිය සංචාරක වෙරළ රැසක් තිබෙන අතර, නැගෙනහිර සහ උතුරු ප්‍රදේශවල වෙරළ තීරවලටත් ඒවාටම ආවේණික භූගෝලීය ලක්ෂණ තිබෙනවා. ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසයටත් මුහුද විශාල බලපෑමක් කර තිබෙනවා. ඉන්දියාව, මැද පෙරදිග, අග්නිදිග ආසියාව සහ වෙනත් ප්‍රදේශ සමඟ වෙළඳ සබඳතා ඇති කර ගැනීමට ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටීම වැදගත් වී තිබෙනවා. 8. ශ්‍රී ලංකාවට කොරල් පර, කලපු සහ කඩොලාන පරිසර පද්ධති තිබෙනවා ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝල විද්‍යාව ගැන කතා කරන විට ගොඩබිම ගැන පමණක් කතා කිරීම ප්‍රමාණවත් නැහැ. දූපත වටා ඇති මුහුදු ප්‍රදේශ තුළත් ඉතා වැදගත් පරිසර පද්ධති රැසක් තිබෙනවා. ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළබඩ මුහුදු ප්‍රදේශවල කොරල් පර දක්නට ලැබෙන අතර ඒවා විවිධ සාගර ජීවීන්ට වාසස්ථාන සපයනවා. කොරල් පර වෙරළට පැමිණෙන රළවල බලපෑම යම් ප්‍රමාණයකින් අඩු කිරීමටත් දායක විය හැකියි. ශ්‍රී ලංකාවේ පුත්තලම කලපුව, මීගමුව කලපුව සහ මඩකළපුව කලපුව වැනි විශාල කලපු පද්ධති තිබෙනවා. Puttalam Lagoon මෙවැනි කලපු සහ මෝය ප්‍රදේශ මත්ස්‍ය සම්පත, පක්ෂීන්, කඩොලාන සහ වෙනත් ජීවීන් සඳහා වැදගත්. විශේෂයෙන්ම කඩොලාන ශාක පද්ධති වෙරළ තීර ආරක්ෂා කිරීමටත්, මත්ස්‍යයන් ඇතුළු ජලජ සතුන්ට ආරක්ෂිත වාසස්ථාන සැපයීමටත් වැදගත් වෙනවා. 9. ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියාවට ඉතා ආසන්නයි, නමුත් වෙනම දූපතක් ශ්‍රී ලංකාව ඉන්දියානු උපමහාද්වීපයට ඉතා ආසන්නව පිහිටා තිබෙනවා. රටවල් දෙක අතර පෝක් සමුද්‍ර සන්ධිය සහ මන්නාරම් බොක්ක පිහිටා තිබෙනවා. ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු ප්‍රදේශය සහ ඉන්දියාවේ දකුණු ප්‍රදේශය අතර දුර සාපේක්ෂව කෙටි වීම ඉතිහාසය පුරා දෙරට අතර මිනිස් ගමනාගමනයට සහ සබඳතාවලට බලපා තිබෙනවා. මෙම ප්‍රදේශ අතර ආදම්ගේ පාලම (Adam's Bridge) හෝ රාමගේ පාලම (Rama's Bridge) ලෙස හැඳින්වෙන වැලි හා හුණුගල් ආශ්‍රිත නොගැඹුරු භූගෝලීය ව්‍යුහයක් දක්නට ලැබෙනවා. ඉන්දියාවට ආසන්න වීම ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසයට සහ සංස්කෘතියට විශාල බලපෑමක් කර තිබෙනවා. ඒ සමඟම දූපතක් වීම ශ්‍රී ලංකාවේ ජෛව විවිධත්වයටත් වැදගත්. දිගු කාලයක් පුරා ගොඩබිමෙන් වෙන්ව පැවතීම නිසා ඇතැම් ශාක හා සත්ත්ව විශේෂ වෙනස් ආකාරයෙන් පරිණාමය වී තිබෙනවා. මේ නිසා ශ්‍රී ලංකාවේ ආවේණික ජීවී විශේෂ විශාල ප්‍රමාණයක් දක්නට ලැබෙනවා. 10. කුඩා රටක් වුණත් ශ්‍රී ලංකාව ජෛව විවිධත්වයෙන් ඉතා පොහොසත් ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝල විද්‍යාව පිළිබඳව ඇති පුදුම සහගතම කරුණක් වන්නේ රටේ ප්‍රමාණයට සාපේක්ෂව මෙහි ඇති ජෛව විවිධත්වයේ විශාලත්වයයි. කඳුකර වනාන්තර, පහතරට වනාන්තර, තෙත්බිම්, ගංගා, තෘණ භූමි සහ වෙරළබඩ පරිසර පද්ධති නිසා ශ්‍රී ලංකාවේ විවිධ ශාක හා සත්ත්ව විශේෂවලට වාසස්ථාන ලැබී තිබෙනවා. ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති විශේෂත්වයක් වන්නේ ආවේණික ජීවී විශේෂ විශාල ප්‍රමාණයක් සිටීමයි. එනම් ලෝකයේ වෙනත් කිසිදු ස්ථානයක ස්වභාවිකව නොමැති, ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් ආවේණික ජීවී විශේෂ. විශේෂයෙන්ම උභයජීවීන්, උරගයන්, මිරිදිය මත්ස්‍යයන් සහ ශාක අතර එවැනි ආවේණික විශේෂ රැසක් හඳුනාගෙන තිබෙනවා. ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය පිහිටීම නිසා සංක්‍රමණික පක්ෂීන්ටත් රට වැදගත්. මධ්‍යම ආසියානු පක්ෂි සංක්‍රමණ මාර්ගය ඔස්සේ පැමිණෙන පක්ෂීන් සඳහා ශ්‍රී ලංකාව වැදගත් නැවතුම් සහ ශීත කාලීන වාසස්ථානයක් වෙනවා. යාල, විල්පත්තුව, උඩවලව සහ හෝර්ටන් තැන්න වැනි ජාතික උද්‍යාන විවිධ භූගෝලීය පරිසරයන් සහ වනජීවී පද්ධති ආරක්ෂා කරනවා. අවසානය ශ්‍රී ලංකාව කුඩා දූපතක් වුණත් එහි භූගෝලීය විවිධත්වය නම් සැබවින්ම විශාලයි. උස් කඳු, තැනිතලා, වනාන්තර, ගංගා, දිය ඇලි, තෙත්බිම්, කලපු, වෙරළ තීර, කොරල් පර සහ සාගර පරිසර පද්ධති එකම රටක් තුළ දැකගත හැකි වීම ශ්‍රී ලංකාවේ විශේෂත්වයක්. මධ්‍යම කඳුකරය රටේ වර්ෂාපතනයට බලපාන අතර ගංගා රැසක ආරම්භයටත් එය සම්බන්ධයි. මෝසම් සුළං සහ කඳුකරයේ පිහිටීම නිසා රටේ තෙත් සහ වියළි ප්‍රදේශ අතර පැහැදිලි වෙනස්කම් ඇති වී තිබෙනවා. මෙම භූගෝලීය විවිධත්වය ශ්‍රී ලංකාවේ මිනිසුන්ගේ ජීවන රටාවටත් බලපා තිබෙනවා. කෘෂිකර්මාන්තය, ධීවර කර්මාන්තය, සංචාරක කර්මාන්තය, ජල විදුලිය සහ ජනාවාස ව්‍යාප්තිය යන බොහෝ දේ රටේ භූගෝලීය ස්වභාවය සමඟ සෘජුව සම්බන්ධයි. ඒ වගේම ශ්‍රී ලංකාවේ ඉතිහාසය තේරුම් ගැනීමටත් භූගෝල විද්‍යාව වැදගත්. පැරණි රාජධානි ජල සම්පත් සහ සාරවත් භූමි ආශ්‍රිතව වර්ධනය වූ අතර, මුහුදට ආසන්න පිහිටීම නිසා ශ්‍රී ලංකාව අතීතයේ සිටම ජාත්‍යන්තර වෙළඳ මාර්ගවල වැදගත් ස්ථානයක් බවට පත්ව තිබුණා. වර්ග කිලෝමීටර් 65,610කට ආසන්න භූමි ප්‍රමාණයක් තුළ මෙතරම් විවිධ ස්වභාවික පරිසර පද්ධති පැවතීම ශ්‍රී ලංකාවේ විශේෂ භූගෝලීය වටිනාකම පෙන්වනවා. ඒ නිසා ශ්‍රී ලංකාව ලෝක සිතියමේ කුඩා දූපතක් ලෙස පෙනුණත්, භූගෝලීය විවිධත්වය, ස්වභාවික සම්පත් සහ ජෛව විවිධත්වය අතින් ඉතා පොහොසත් රටක් ලෙස හඳුන්වා දිය හැකියි.